(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Studia Maniliana [microform]"

MASTER NEGATIVE 

NO. 93-81331- 







"Ullll 



MICROFILMED 1993 
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK 



as part of the . „ ..» 

"Foundations of Western Civilization Preservation Project 



Funded by the 

WMRNT FOR THE HUMANITIES 



Reproductions niay not be made without permission from 

Columbia University Library 



COPYRIGHT STATEMENT 



The copyright law of the United States - Titie 17,4Jnited 
States Code - concerns the malcing of photocopies or 
other reproductions of copyrighted materiai. 

Under certain conditions specified in the law, libraries and 
archives are authorized to furnish a photocop^or other 
reproduction. One of these specified conditions is#iat the 
photocopy or other reproduction is not to be "used for any 
purpose other than private study, scholarship, or 
research.** If a user makes a request for, or later uses, a 
photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair 
use," that user may be liable for copyrlght Infringement. 

This institution reserves the right to refuse to accept a 
copy order if, in its judgement, fulfillment of the order 
would involve violation of the copyright law. 



AUTHOR: 



MOELLER 



j 




TITLE: 



ill 




■I! lliiilll 

I llllF 



MANILIANA 



PLACE: 



MARPURGI 

DA TE : 

1901 




Restrictions on Use: 



Master Negative # 



■■(* 



COLUMBIA UNIVERSrrY LIBRARIES 
PRESERVATION DEPARTMENT 

BIBLIOGRAPHIC MICROFORM TARGET 



Original Material as Fiimed - Existing Bibliographic Record 



m 



a7M32 



7 



mmmm 



«■•■p 



mmm 



mf0>w^ 



DZ6 



Hoeller, Johannes, 1878- | 

Studia Maniliana; disscrtatio inaucuralis quam 
. . .scripsit loannos Moellor. . . I.Iarpurgi Cattorum 
1901. 

51 p. 2Zh Gin. : • I 

1 

J 

ThesiSf Llarburgi 1901. 



^"03,l„ 




* »- 



^^ 



TECHNICAL MICROFORM DATA 



V vQ \r\ \v\ 

.^:stL^. 



FILM SIZE:_. 

IMAGE PLACEMENT: lA vnA; IB UB 

DATE FILMED: 4 hK^I '' ' 



TTA ) 



REDUCTION RATIO: \\J_ 



INITIALS.lL^iw.^ 



vp 



FILMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOODBRIDGE. CT 




r 




Association for inforination and Image Management 

1100 Wayne Avenue, Suite 1100 
Silver Spring, Maryland 20910 

301/587-8202 








Centimeter 

12 3 4 



8 



III 



llllllMllMllllllllllMllllllllllL m 



I 1 I 



iiiiiini 



I 



i|il|ii|il|ii^l|ii|kii|ljii 



9 

iiilii 



10 n 12 13 14 15 mm 

lMnlMlllljllll|Ml.|llll|M|l|Mll|llLll|l|ll| 



T I I 



Inches 



1.0 



l.l 



1.25 



4.5 

|5j0 

lift 

u 



2.8 

lls 

3.6 
4.0 



1.4 



2.5 
2.2 

2.0 



1.8 



1.6 




MFINUFfiCTURED TO RIIM STflNDRRDS 
BY fiPPLIED IMfiGE. INC. 




)M » ^ V^ ty |4 ii "'•*2 t y 



*Jti *-*»«» 



<;2 






."< 3 



)f'^ 



STUDIA MANILIANA. 



DISSERTATIO mAUGURALIS 



QUAM AD SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 



AB AMPLISSIMO PHILOSOPHORUM MARPURGENSIUM ORDIM 



f 



RITE CAPESSENDOS 



SCEIPSIT 



lOANNES MOELLER 

0FFKNBACHIKN8IS 



•«• 



MARPURGI CATTORUM 
MCMI 



Von der Fakultat als Inauguraldissertation 



am 6. n. 1901. 



angenommen 



( 



dIs maotbus 
P A T R I S 



IIPSIAE: TrPIS B. O. T«UB1I«RJ. 



t 






SACRUM 



< 




\ 



I 

i 



) 



{ 




I 



Index capitnm. 

pag. 

I. De Manili fabulis sidereis . 1 

A. De fabulis ipsis ^ 

B. De fontibus fabularam » ^l 

n. De Manili doctrina astronomica 26 

m. De Germanico Manili imitatore . . . 38 

rV. De ManiHo et 'Sphaera' • ^^ 

Epimetrum 

I. De ampliore Catasterismorum sylloga 45 

n. De Cosmae sylloga *^ 

Indices . 50 



\ f 



TabeUa Siglornm. 

Conspectus editionum commentariis vel adnotationibus criticis 



Scal.2 
Scal.3 



Bentl. 

Jacob 
Bechert 



EUis 



iiiiiiliiiiiiik ' 



Ar. 

Cic. 
Grerm. 



AchiU. 

Amp. 
Ar. schol. 

BP 

Cat. 



instructarum. 

M. Manili astronomicon a losepho Scaligero . . . repurgaf^m 
Ttr Tv/r ^'^^^®"' Notae.... Lugdun. Bat. 1600. 
M. Mamli astronomicon a losepho Scaligero .... Eiusdem 
J^otae . . e codice ScaUgeri, quem sua manu ad ter- 
tiam editionum praeparaverat . . . in lucem pubUcam 
restitutae etc. Argentorati 1655. 
Editionem secundam plerumque laudo, cum ad usum 
utiUor sit et a plerisque adhibeatur (cf. 'I I ScaUger 
von J. Bernays p. 280 sq.'); tertiam iis locis soUs, 
quibus ab altera discedit. 

M. ManiU astronomicon ex recensione et cum notis R Bentlei 
London 1739. 

M. ManiU Astronomicon Ubri V rec. Fr. Jacob. BerUn 1846 
M. ManiU qui fertur Astronomicon Ubri V edidit Malwinus 
Bechert (m fascic. HI corporis poet. lat. ed. Postgate 
London 1900) et brevi lectionum varietate instruxit 
Ab hoc editore codicum sigla mutuatus sum 
feaepe citavi: 

R. EUis ;Noctes ManiUanae sive Dissertationes in Astrono- 
mica ManiUi'. Oxonii 1891. 



Arati Phaenomena rec. E. Maass. BerUn 1893 
Ciceronis Aratea ed. E. Baehrens p 1 m I p 1--28 
Germanici Caesaris Aratea iterum edidit A. Breysig. Lipsiae 
1899. 



AchiUes (ad Aratum) ed. E. Maass (in Comment. cf. infra) 
p. 27—85. ^ 

AmpeU liber memoriaUs rec. E. WoelffUn. Lipsiae 1853 
schoUa Aratea ed. E. Maass (in Comment. cf. infra) p 334 
— 555. ^ 

schoUa Basileensia ed. A. Brejsig. BerUn 1867 
Catasterismi pseudo-Eratosthenici ed. Maass (inComment) 
p. 181—277. ^ ^ 



,< 



/ 



Com. 

Cosmas 

Hyg. 

Myth. Vat. 

Ps.-Dosith. 
Rec. int. 

S 

Sphaera 
T 



— .vn — 

Commentariorum in Aratum reUquiae ed. E. Maass. BerMn 

1898 

Cosmas Hierosolymitanus Gregori Naziameni i^^erpre^ («. 
VIU) cuius nonnuUa ex Arati schoUis (cf. p. 47 sqq.) 
exce^ta edidit E. Maass, AnaL Eratosth. p. 4 sqq. 

Hygini astronomica rec. B. Bunte Lipsiae 1875. 

Sciiptores rerum mythicarum latmi tres ed. G. H. Bode. 

CeUe 1834. . ^^ ,,, 

Hermeneumata Ps.-Dositheana ed. G. Goetz m Corp. Gloss. 

Lat. m p. 58, 31 sqq. = p. 291, 54 sqq. 
Recensio interpolata Arati latini scholiorum (= scholia 

Sangermanensia in Germanicum) ed. E. Maass in Com. 

p. 180—277. , A D 

schoUa Strozziana compilata in Germanicum ed. A. Breysig. 

BerUn 1867 p. 105 sqq. 
Sphaera Anonymi ed. E. Maass in Com. p. 164 «qq- 
cod. Vaticanum gr. 1087 s. XV in quo «^^^*^ .^^^^^^^ 

morum ampUorum Insunt, contulit A. Rehm, Progr. 

Ansbach 1899. 



Bouch^ 
Maass A. E. 
MaasB Arat. 
Maass prol. 
Rehm 

Rehm pr. 

Robert 
Thiele 



Fastrologie grecque par Bouch(5-Leclercq. Paris 1899 
Analecta Eratosthenica scripsit E. Maass. BerUn 1883. 
Aratea scripsit E. Maass. BerUn 1892. 
Maassi prolegomena (in Com.) p. V--VI. P-.^^J*1^. ^^^^^ 
A. Rehm mythogr. Untersuchungen iiber gnech. Sternsagen. 

Munchen 1896. ,»-01. / >«^ 

Eratosthenis Cat. fragmenta Vaticana ed. A. Rehm (progr. 

Ansbach) 1899. 1. ^ ti r 

Eratosthenis Catasterismorum reUquiae rec. C. Robert. Beriin 

1878 
Antike Himmelsbilder von G. Thiele. Berlin 1898. 



/ 



r'^ 



/ 



I 



\\ 



■*> 



N 



I. De Manili fabulis sidereis. 

A. De fabalis ipsis. 

Manili potissimum fabulis cum maiiifestum fiat, quam operam 
in catasterismis colligendis docti Alexandrini posuerint, conabor hac 
in dissertatione narraliones sidereas, quae in illius carmine occur- 
runt, congerere et diligonter perquirere. Hac in re tractanda, quod 
hic poeta fabulas distractas et per quinque libros sine ullo ordine 
dispersas magis signiflcat saepe obscurissimis yerbis quam plena 
et accurata narratione persequitur, primum uniuscuiusque fabulae 
argumentum e membris dissipatis restituemus et vocabimus in talem 
quaestionem, quali perspiciatur, quibus mythographis aliisve scrip- 
toribus singulae illius narrationes congruant, deinde vero generatim 
de earum fontibus disputabimus. 

Initium quaerendi sumimus ab eis catasterismis, qui ita breviter 
commemorantur, ut testium aliorum demum auxilio satis possint 
intellegi. Sine negotio fiunt lineamenta fabularum, quae sunt de 
Cancro, Nepa, Leone, Ursa minore. Nam apud omnes^) uno^) solo 
excepto scriptores legitur 

'Cancrum inter signa collocatum esse, quod Herculis Hydram 
necantis pedem momordisset', 
et 

^Nepam»), cum a Diana missa Orionem, qui deam laeserat, 
ictii interfecisset, ad caelum relatam esse' 
narrant poetae astronomici. 



1) Manil. 11 33 'morsu \%8olxb script. gr.] Cancnim (ecil. in caelo po- 
situm)'. cognomen 'litoreus' III 316 fabulam non attingit. — test. fab.: 
Germ. 543/46; Colum. X 313; Avien. 381 sqq.; Ar. schol. v. 147; Cat. 
p. 204; B. P. p. 70, 6—11; Hyg. II 23; Ps.-Dosith. III 292, 2; Ampel. H 6. 
auctorem fabulae Panyasin (in Heraclea fr. 3 K.) esse dicunt Cat. et B. P. 

2) Myth. Vat. III 16, 4 — perperam excerpsit Ps.-Dositheus, 

3) Manil. II 32 sq. ''ictu Nepam (scil. ad sidera ductam)'. — test. 
fab.: Ar. 636 sqq.; Nicand. Tber. 13sqq.; Germ. 644 sqq.; Avien. 1171 sqq.; 



— 2 — 

Leonis^) vero signum a bestia, cuiiis spolium Hercules ge- 
rebat, nomen traxisse concludimus cum e notis^) exiguis tum e 
vocabulo^) Nemeaei, et Ursae^) minoris narrationem Manilius 
ipse quamvis paucis indicat. 'In illud enim sidus Cynosuram^) 
Nympham, quippe quae lovis nutrix fuisset, versam esse' contendit 
repugnans^) quidem Arato eiusque imitatoribus sed consentiens cum 
mythographis. 

De aliquot sideribus dubitari potest, hic poeta utrum tenuibus 
ambiguisque verbis catasterismorum causas afferat an virtutes facies- 
que bestiarum figuratarum describat. EcuM quidem, quem Mani- 
lius^) volantem^) fingit, quamquam stellae alis desunt, Pegasum^) 



Ar. schol. (v. 322 sq.) v. 636; Cosmas p. 6; Cat. p. 196 (247); B. P. p. 63 (92); 
(Hyg. n 34 p. 37, 7); Ps.-Dosith. III p. 292, 15; Amp. 11 8; Serv. ad Aen. 
I 535; schol. ad Stat. Theb. III 27. Hanc fabulae formam Epimenidi pro- 
babiliter tribuit Maass (Arat. p. 350). Manili tenuia verba utram ad 
formam referenda sint dubium est, tamen puto eum Aratum iUiusque 
sectatores imitari, qui Orionem Dianam stuprare voluisse narrant (Cic. 
Germ. Ar. schol. Cat. al.). Altera forma est Ps.-Hesiodi, qui Orionem in 
arte venandi Dianae Latonaeque sa iactantem inducit. Eum secuntur 
Ovidius (fast. V 537 sqq.) et mythogr. (al. locis). 

1) Manil. H 32 ^spolio Leonem (scil. in caelo coUocatum)', , H 531 
'victus Leo fulget in astris'. — test. fab.: Genn. 547. IV 58; Senec. Oed. 
40; Maxim. (de action. ausp.) IV 1 V 102; (Ar. schol. v. 149; Hyg. H 24 
p. 66, 21—23); Cat. p. 206 B. P. p. 71; Ps.-Dosith. lE p. 292, 6; AmpeL 
n 5; Cosmas p. 5; Isidor orig. HI 71, 27; Myth. Vatic. IH 15, 5. cf. quae 
infra disputabo p. 48. auctorem fabulae Pisandrum Rhodium (in HeracL 
fr. 1 K.) esse dicunt Hyg. Cat. B. P. p. 72 [quo L illius nomen restituen- 
dnm est]. 

2) cf. adn. 1. H 32 'spolio Leonem' est clausula Ovidiana (fast. 
n 325. V 393 met. IH 81. LX 113). 

3) Manil. voce 'Nemeaei' pro sidere Leonis his locis utitur H 565. 
623. ni 404. 409. 571. IV 336. 464. 706. 759. V 206 (s. Germ. 547. IV 58). 

4) Manil. H 30 'officio lovis Cynosuram (sciL in caelo positam)'. — 
tesi: Cat. p. 185; B. P. p. 59, 10 sq.; Hyg. E 2 p. 31, 23 sqq. fab. 224. 
fabulam ad Aglaosthenem (in Naxicis fr. 2 M.) revocant Cat. B. P. Hyg. 

5) cf. ea quae infra de Ursae maioris fabula disseram p. 6 adn. 1. 

6) cum Cynosuram unam, non utramque ursam lovem nutrisse dicat. 

7) V 24 Volat stellatus Ecus', V 634 'Ecus caelo volabit'. 

8) Ecum alatum inducunt Ovidius quoque (fast. EH 457) et Germanicus 
(207. 223) et repraesentat imago sphaerae Famesianae tabularum pictura- 
rumque (Thiele tab. IHb. IV a. p. 108 aL). Ab eis distat Catasterismorum 
scriptor, qui tacens verbis dia de t6 ftr| ^ftr Ttt^Qvyag consentire videtur. 

9) Pegasus et in Helicone ictibus pedis fontem aperuisse et Bellero- 
phontem per auras vexisse dicitur; priorem narrationem Aratus refert, 
duas, quae distingui solent, Ovidius confandit, Manilius ad utram alludat 
ignoratur. — test. : Ar. 205 sqq.; Ovid. fast. HI 450 sqq. (cf. Rehm p. 33); 



/ 




T 




— 3 — 

esse apparet. Sed velocis ^) vox ad naturam *) bestiae pertineat an 
Leporis catasterismi causam^) non certius scio*) quam verba 
(I353sq.) 'Deltoton nomine sidus, | ex simili dictum' sideris fa- 
ciem litterae ^^) similem an nomen eius e Nili Delta captum^) 
significent. 

Hoc loco de Hyadum nomine, re controversa et inter antl- 
quos doctos dissensionis plena, pauca verba faciam, praesertim cum 
de eis narratio apud hunc poetam non occurrat. Manilius enim 
primus, quantum scio, illius nominis veram etymologiam ') a Ci- 
cerone^) Tironeque^) iniuria reiectam non solum protulit sed etiam 

Germ. 207 sqq.; Nonnus Dionys. 38, 400 sqq.; Ar. schol. v. 205; Cat. p. 218; 
B. P. p. 78; Hyg. H 18. Aratum primum illud sidus ita interpretatum 
esse e Cat. verbis: "AQcctog fihv ovv qpTjfft tbv inl tov 'EXtxcovog dvai sroMJ- 
oavta xpTJVTjv r^t bnXfii . . . ( — aXloi, Sh thv JlriyaGov slvai (paci . . . 
Siu \8\ tb iii] ^x^LV ntiQvyag icTtl^avov Soxsl [sciL "AQatog^ tici noiBiv 
tbv l6yov — ) elucet, quoniam qui illam explicationem sive supplent 
(aXXoi) sive reiciunt (tiai) ad Aratum solum respiciunt (cf. Maass A. E. 
p. 26 sq.). 

1) I 412 Velox Lepus'. 

2) Quantum celeritas et fecunditas, quam alii scriptores (Cat. Hyg.) 
causam catasterismi afferunt, propria leporis sint Varro docet (de r. r. 
in 12). niius verba et mythographorum simillima ad librum, qui est 
de bestiarum natura (cf. Aristotel. h. a. IV 33 p. 579 b, 32), an ad scien- 
tiam cottidiana observatione paratam (cf. Herod. IH 108) revocanda sint 
nescio. Magni autem momenti hoc est, quod Archelai novum fragmen- 
tum adhuc in Arati latini scholiis (p. 254 a, 17) unis servatum nunc a 
codice T quoque (Rehm pr. n. XXXIV 6) oblatum Varronis verbis fir- 
matur, qui de illius epigrammatis id est 'Idiotpviai quater loquitur (cf. 
PHn. h. n. VHI 65, 218). 

3) test. : Ar. schol. v. 338 Cat. p. 254. 

4) Eadem dubitatio est de verbis Ciceronis (v. 121) 'levipes lepus', 
Germanici (v. 610) 'pernix lepus', poetae Sphaerae (v. 63) ^axvnovv Xa- 
ycbv', Nonni (Dionys. XVI 205) ' insiyo^iivoio Xayioov^ 

5) test.: Cic. V. 6; Ar. schoL v. 223 p. 380, 18; Hyg. H 19 p. 59, 16; 
S. p. 144 sq. 

6) test: Ar. schoL v. 236; Cat. p. 223; B. P. p. 81; Hyg. H 19. Hoc 
nomen Deltoti re vera a contemplatione trium steUarum ortum esse in 
confesso est. 

7) ScaL* p. 395 'Latini Suculas non a succo, ut inepte Nigidius [quo 
loco ille de veriloquio huius vocis disputaverit nescio, at in Servi com- 
mentario ad Aen. I 744 hanc etymologiam inveni]. sed tamquam sunt vsg 
v7toxoQi6tt.x&g'. item Servius (1. c.) *nam ideo eas quidam suculas, sues 
scilicet, dici tradunt'. Hanc explicationem probant Thiele p. 2 et Bouch^ 
p. 134 adn. 1, alteram praeferunt Ideler (Stemn. p. 139 sq.) et Usener 
(GOttem. p. 45 sq.). 

8) de nat. deor. H 111. 

9) apud Gell. Xm 9, 4. cf. Plin. h. n. XVHI 247. Prob. ad Georg. 1 138 K. 

1* 



— 4 — 

veritati eius confidens certo consilio exhibuit. Item alii^) hoc 

populare veriloquium se cognovisse subindicant Suculas interpretati, 

sed nemo originem nominis ita demonstravit ut Manilius hisce verbis 

V 125 Immundosque greges agitant (scil. Hyades) per sordida 

rura 
Et fidum Laertiadae genuere syboten. 
Qua re intellegitur hunc poetam doctas narrationes mythologicas- 
que explicationes Alexandrinorum non semper secutum esse, sed 
hic illic simplicem populi interpretationem praetulisse. 

lam ad fabulas enarratas exornatasque veniamus. Andromedae 
EIUSQUE FAMILIAE fabulam Manilius, qui mythographica se con- 
temnere fatetur (III 3 sqq.) et de suo opere ^ornari res ipsa negat, 
contenta doceri' dicit (UI 39), tanto studio atque lepore refert 
(V 538 sqq.), ut quasi nitens margarita e carmine effulgeat. Sed 
cum neque narrationem, etsi amore quodam tractavit et alios^) 
poetas secutus venuste exornavit, sua Minerva mutaret neque ca- 
tasterismos, argumentum fabulae breviter exponere satis habeo. 

'Neptunus ut Cephei familiam poena afficeret, quod uxor 
Cassiope ob pulchritudinem adversus Nereidas gloriata erat, in 
eius terram et aquarum eUiviones^) et bekiam marinam miserat. 
Deinde parentes, cum Cepheus filiam Andromedam Ceto propo- 
nere oraculo iussus esset, inviti sed terrae calamitate commoti 
illam bestiae concesserunt. Eam Perseus a certa morte servavit 
belua interfecta et in matrimonium duxit.*) Ob illius virtutem 



1) Cicero, Tiro, Plinius h. n. XVin 247, Colum. XI 2 (Rec. int. 
p 211 sq.), Ampel. m 2, Hyg. fab. 192, Commentat. Vergil. (ad Georg. 
I 138, Aen. I 744), C. Gl. L. m p. 293, 17. 

2) Euripidem dico et Ovidium (met. IV 662 sqq.) , quorum ab hoc 
Manilius vivaces colores atque etiam nonnuUa verba petivit, illi vero 
debet quaedam non levia, quae ad actionem attinent. Praeter eos pa- 
rietum picturae quoque in expositione Andromedae describenda apud 
hunc poetam multum valuisse videntur. 

3) I 433 sq. V 541 sqq. ex his versibus coUigimus in pristina fabulae 
forma iUius inundationis mentionem factam esse, quam conclusionem 
probant verba ApoUodori H 4, 3, 2 'xal noasid&v cchratg {Nr]Qf]L6iv) 
6vvoQyi6»£lg jiXrJiifivQccv ta inl tijv xmQuv tefii/j« xal x^ros' et Progym- 
nasmaticorum (cf. J. Jacobs 'de studiis Progymn. mythographicis' p. 46 sq.). 
Apud mythographos autem, qui de fabulis sidereis agunt, pauca tantum 
vestiffia eius rei et minus aperta inveni (cf. Ar. schol. v. 179 p. 372, 21, 
V. 657 p. 463, 17; Cat. p. 215b, 13; B. P. p. 77, 18 [= S. p. 139]). Atqui 
auctor eorum communis certe rettulit eluviones, fortasse etiam oraculum 
(cf. ApoU. 1. c; Ar. schol. v. 179; Maml. V 543—45). 

4) Manil. I 354 sqq. V 540 sqq. 616. 



■'V 



< 



— 5 — 

Andromeda^) et ad facinoris memoriam Cepheus*) Cassiope') 
Cetusque*) in caelo coUocati sunt. Mater autem propter impie- 
tatem pedibus in altum sublatis inter sidera ferri videtur, ubi 
lugeus iniuriam filiae impositam luit (I 354 sq. 686 11 28)'. 

At Perseus ipse victoria non a Ceto sed a Medusa parta 
sedem caelestem sibi paravit^), quam historiolam Manilius brevis- 
sime attingit. 

Aquari et AURIGAE cum catasterismos hic poeta enarret, no- 
mina taceat, accurata versuum interpretatione opus est, ut perspi- 
ciamus HUum esse Ganymedem^), quem lovis iussu Aquila rapuit' 
et 'hunc Erichthonium "^), cuius memoriam luppiter, quod eum pri- 



1) Manil. V 617 sqq. — tesi: Germ. 249; Nonni Dionys. 26, 126 sqq. 
43, 166 sqq. 47, 449; Ar. schol. v. 198; Cat. p. 216; B. P. p. 78, 9; Hyg. 
II 11. fabulam Euripideam esse dicunt Cat., B. P., Hyg. (cf. Welcker, 
griech. Trag. 11 666 sq. Robert, arch. Ztg. 1878 p. 19). 

2) I 354. V 23. (verba II 29 non plane perspicio). — test. : Nonnus 
Dionys. 25, 139; Ar. schol. v. 179; Cat. p. 214; B. P. p. 77; Hyg. H 9. 

3) Manil. I 354. V 23. — test.: Ar. 654 sqq. 196; Germ. 662 sqq. 
199 sq.; Avien. 1202 sq.; Nonnus 25, 134. 43, 167. 47, 448; Ar. schol. 
V. 179. 653. 657. 669; Cat. p. 216; B. P. p. 77; Hyg. H 10. fabulam 
Sophocli tribuunt Cat. B. P. Hyg. 

4) Maml. I 354 sqq. 433 sqq. V 15. 540 sqq. 657 sq. — test. : Ar. 353 sqq.; 
Germ. 356 sqq.; Nonn. 25, 127 sqq.; Ar. schol. v. 179; Cat. p. 257; B. P. 
p. 77 sq. 98. fabulam ad Sophoclem referunt Cat. — Paucis verbis a cri- 
ticorum coniecturis defendam sideris nomina, quod ab hoc poeta et Piscis 
(I 356) et Cetus (I 433) atque etiam Cetum (V 15. 657) appeUatur. Tiscis' 
forma, quam in ''Pristem' Bentley mutavit, non offenditur, qui imaginum 
memor est et versus Ovidiani (met. IV 726) 'qua tenuissima cauda (ceti) 
desinit in piscem'. Nam dubitari nequit, quin Manilius partem pro toto 
ponat hic pariter atque aliis locis 'Capri' et 'Capricorni' nominibus 
(H 179. 659. IV 745), 'Umae' et 'Aquari' (H 561) promiscue utatur. Item 
formam singularem 'Cetum' teneo, quae recurrit apud Mythographum 
Vaticanum EI 6, 21 p. 186, 39. 

5) Maml. (I 358 sqq.) V 22 (568. 572). — tesi: Ar. schol. v. 251; 
Cai p. 226; B. P. p. 82; (Hyg. H 12; fab. 224; Nonn. Dion. 25, 130). fa- 
bulam Aeschyli {iv ^oqxIgi fr. 262) ease dicunt Cat. B. P. Hyg. (cf. Ro- 
bert p. 130 adn.). 

6) V 487 sqq. hanc interpretationem firmant nomen 'luvenis' apud 
Manilium saepe obvium (cf. p. 44) et versus a Bentleio recte restitutus 
(IV 797): 'Sed luvenis nudos formatus mollior artus'. Aquarius ab Aquila 
ipsa (V 488) non a love in alitem converso raptus est. — test. : (Ar. schol. 
v. 283); Cai p. (235) 243; B. P. p. (86, 9) 91; Hyg. H 16. (29; fab. 224); 
Apollod. in 12, 2, 2sq.; Clement. homil. V 17 (Ovid. fasi II 146; Avien. 
647. 838; Ampel. 11 11). 

7) I 361 sqq. V 20. 67 sqq. adsentitur Ideler (Stenm. p. 91). Per- 
peram Knaack (quaest. Phaeth. p. 79) dicit 'Bellerophontem Aurigam vi- 



_ 6 — 

mum inter homines quadrigis vehentem conspexerat, sidere im- 

mortalem reddidit'. 

Uksae maioris fabulam nos exploraturos adiuvant, cum He- 
lices nomen fldem nou habeatO, verba (II 29) 'raptam Lycaone 
natam' Neque enim fugiet eum, qui verba aliorum scnptorum ) 
in primis poetarum') diligenter perscrutatus est, ut Hyginum verbo 
eripiendi ita hunc poetam rapiendi graecum HatQstv vertisse quo 
mvthosraphi*) non servatam sed terris remotam Callisto indicare 
solent Hac re evincitur Manili animo hanc fabulae^ formam ob- 
versatam esse: 

'Callisto Lycaonis flliam, quam, cum venans a love Dianae 
faciem simulante compressa esset, dea in ursam converterat, 
luppiter, ut eam«) ab Arcadibus urgentibus defenderet, rapuit 
memor peccati sui et inter astra collocavit'. 

Duae de Viegine fabulae, cuius nominibus nihilo magis con- 

fidimus, apud hunc poetam investigantur. Eius verba (II 31) ) 

•pietate ad sidera ductam | Erigonen' testium auxilio ita supplemus: 

'Erigone, quae, cum Icarum patrem suum a pastoribus ne- 



\ 



/ 



detur sigmficare Manilius V 97 sqq.', cum iUo loco de genituns Salmonei 
BeUerophontisque agatur, quod etiam Finnici Vm 16 verba probant 'lioc 
aetro oriente Salmoneus et BeUerophontes a priscis auctonbns nat> esse 
narrantur' - test.: Genn. 157 sq.; Avien. 409 sq.; Cat. p^ 207; B. P. 
p^sTHyg. n 13; Isidor. de orig. ni 71, 34. fabulam ad Eratosthenem 
revocat Hygin. (cf. Knaack 1. c. p. 54). 

1-1 nam Helices et Cynosurae nomina nimis trita significationes my- 
thologicas paulatim amisemnt ita ut ManUius eas et 'Arctos' promiscue 

2) Hyg n 1 p. 31, 1 'ereptam CalUsto' ; H 4 p. 34, 22 'ereptos (Cal- 
Usto eiusque filium)'; Liv. 39, 13, 13 'raptos a dis homines istos . 

3) Ovid met. U 506 'sustuUt et celeri raptos per inama vento \ 
Imposuit caeio' ; fast. H 188 'ni foret in superas raptus uterque domos . 
fGerm v 92 'Icarus ereptam pensavit sidere vitam'.) 

4) Ar. schol. V. 27 p. 344, 23 {^HXero; Cat. p. 182b, 17. de ea re 
disputat E. Rohde, Psyche IV p. 374 sq. ^ 

5) ad fabulam respiciunt H 29 'raptam Lycaone natam ; IH 359 
'Prona Lycaoniae spectantem membra pueUae' (de prona facie cf. Scal. 
p 237 ; Ovid. met. I 84, Avien. 254 sq.). 

6) Eius filu Arcadis catasterismum a ManiUo omissum non attmgo. 
_ test : (Ar. schol. v. 27 p. 344, 11 sq.); Cat. p. 181 sq ; B. R p. 68, 6; 
Hyg n 1 p. 30, 4 - 31, 3; qui fabulam ad Ps.-Hesiodi Theogomam 
(fr. 15) revocant (cf ApoUod. ni 8, 2). 

7) ManiU versus I 316 sq. 396 sqq. 417 (cf. V 235 sqq.), V 20 qmppe 
qui ne vestigium quidem fabulae Icariensis contineant, praetenmtto. 



f 



— 7 — 

catum vidisset, maerore permoU de arbore se suspenderat, a 

love propter pietatem in caelo posiU est . ) 
Alterius lineamenta narrationis e dispersis memorus, quae sive ad 
Sm») ipsam pertineant sive ad virtutes») natis sub dlo signo 
proprias, recuperamus. Hinc colligitur: 

'lustitiam, quae saeculis aureo argenteoque homines visita- 

verat et artibus pacis instruxerat, in caelum evolasse, cum eam 

ferrei saeculi perlaesum esset, et in Virginis signmn se vertisse *) 

I„ his omnibus fabulis ManUius nota vestigia premit neque aut 

novi^) quid addit aut grave omittit. Pariter vacat ahems novs- 

^ue fabJla quae de Olohe est; nihilo minus scrupulos virorum 

2octo"no2 sine causa movit.. Narrationem ipsam qmdem facUe 

"~^ ^ \ ' \\r-iJ^:.% ts ^i3"w"£.fc:imas'p"7; 

L, m 292, 8sqq.; Asnv^\^n 6^^°^^^ P_»Y' ^ ^^ g p^ i^ Mess. 

Eccehard. p. ««^ ^; MytK Vat^ I 19; H 6^ m ^^,^ J^.^^ ^^^^ 

V. 11, \^vivi. TT j V oQ. rATriTTipTit Vere. ad Gre. I 33. ii». ii oo». 

Tt " 'T^^f .2l St!t TkrbT655; Nonnus Dionys. 47 (124) 246 

''i "n^^Af Ift 1 f 88)- Arati scholia in testium numermn re- 
(cf. R. Koehler ad h. 1- P- f );^ ^j ^^^^^^ «arva senranint, sed a 
fero, qnoniam vesfagia hmus °^"»^Xo "^^ coWae amdlimn ab aliis 
Catasterismis fabulam Icanensem abiudico cum wm i^te^^eta- 

petitmn --- ^f ^^ J.renT S S -') dXet, ante Ovidi S^niU- 

Uanis (Georg. I 33) 'qua ''"^^- .^^e°^^l'^,2'^^Z^ u!nLs sideri 
2) IV 382. 642sq ne qms P»*«* P^T*^ '°;X Idit et Genna- 

3) iV i»y sqq. quui .oisnn • Avien. 273 sqq.; Manetho B (A) 

4) test.: Ar. ^^^'^^'^^^^^^ R. Koehier ad h. 1. p. 52 
135; Nonnus Dionys. VI 102. 249^ ™ ^^^^^^ g P. p. 65; Hyg. H 25; 
adn. 1) XLI 334) ; A. schol. v ^^^J^^^^^^l^ ^,,^. ^0. iv 6 (« -- 
Ampel. n 6; Prob. ad Ge. 1 32 , lun. rnuarg b ^^^ ^ 
rhen. XV 121); Ps.-Hipp. ap. Maassmm (A. E.) P. 144. 14, ^J^ 

16. fabulam Arateam ««««.,^^^*^,^^^* f,^f .,^^^^ ig) fabulas poeta ad- 
5^ nam quod uni sideri duas tresve (ct. p. ib; iauui«, f 
• 'l ^Z Pxnrobabimus (Maodmus [nsQl xaraQX&v] huius signi tres 
scnpsit, non exprobaoimus ^mnj^ i v 'inaQimvn (v- 90. 

narrationes stringit: 'AatQu^^ (v. 9. 114. 291. 4»». ooo;, 
288. 443), JUn [v. 208]). 



II 



— 8 — 

intellegunt, sed quomodo poeta exornaverit, cum non perspiciant, 
multi verba eius perperam interpretati sunt. Manilius enim ut 
enarret^) 

^OIorem, in quem luppiter mutatus cum Leda concubuerit, 
in caelo positum esse'^), 

dicit (I 339 sq.)^) 

^ . Cum deus in niveum descendit versus olorem 
Tergaque fidenti subiecit plumea Ledae'. 

Sane mirum. Sed scrupuli eis eximuntur, qui poetam liis verbis 
ad imaginem^) non ad singularem fabulae formam alludere per- 
cipiunt.^) 

Subsecuntur ei catasterismi, ' qui patefaciunt Manilium cum 
quibusdam scriptoribus artius cobaerere. 

^ArgO; cum prima navis heroes per mare vexisset, non 
modo sideribus insertam^) sed deam factam esse' 



1) I 337 sqq. II 31. V 25. 367 sqq. 

2) test.: Germ. 276; Ar. schol. v. 273; Nonnus p. 363; Cosmas p. 5, 
35 West.; Hyg. II 8 p. 45, 11 — 13. Ledae fabulam a Nemesis, quas Hy- 
gini auctor (11 8 p. 44, 21 — 45, 11) et compilator Germanici scholiorum 
(S. p. 152, 13) in unam confundunt, separandam esse e verbis Hygini 
(E 8 p. 45, 11 — 13), Arati scholiastae Nonnique (locis citatis) elucet. 

3) Versus falso intei-pretatur Malchin (de auctor. quibusd. qui Posi- 
doni meteor. adhib. Rost. 1893) p. 51. 

4) Kalkmann (arch. Jahrb. I 243) demonstravit Manilium pictas 
puellas in oloribus sedentes sive certo consilio sive inscientia ad fabu- 
lam, quae de Leda est, rettulisse et artem poeticam pictura adiuvisse. 

5) Cursim attingam versus, qui Scaligenim torquent, dico 
V 382 sq. 'Ipse deum Cycnus condit vocemque sub illo 

Non totus volucer secumque immurmurat intus'. 
Vir summus enim ad eos adnotat (^ p. 395) ^Ut Taurus Europae non to- 
tus taurus, sed aliquid adhuc repraesentans de love in eo latente, ita 
etiam Cycnus non totus volucer pingebatur, ut cognosceretur luppiter in 
eo conditus . . . Nondum enim ita totus cycnus ut non conditus in eo 
luppiter appareat . . .'. At qua in imagine Olor non totus volucer pictus 
est? Quae verba interpretationem Scaligeri probant? Multum abest ut 
Manilius Cycnum deum semiferum aut avem semideum significet; immo 
vero dicit Olorem, etsi totus volucer sit, tamen vim et impetum dei reti- 
nere, quibus Ledae animum percutiat et feminam amoris ardore afficiat. 
Haec verba cum monumentis notis congruunt (cf. Overbeck, kunstmyth. 
Atlas Vm 17. 22). 

6) test. huius vulgaris formae: Arat. 348; Germ. 345. 350 sq.; Vitruv 
IX 7, 2; Seneca Herc. f. v. 7; Manetho B (A) 104 sqq.; Avien. 756; Ar. 
schol. V. 348; Cat. p. 255; B. P. p. 97; Hyg. H 37. fab. 14. Auctorem fa- 
bulae nomine sideri arte coniunctae scriptores tacent. 



i 



f 



— 9 -- 

hic poeta^) et Cat. soli*) referunt secuti Stoicorum'^) disciplinam. 
Mirus consensus etiam verborum: 



Manil. I 412 sqq. Hum nobilis 
Argo In caelum subducta mari, 
quod prima cucurrit, Emeritum 
magnis mundum tenet acta peri- 
clis Servando dea facta deos'. 



Cat. p. 255 ^^AQyh . . . %qmxri 
t6 TciXayo^ diBtksv a^atov 5v, 
, , , aig d\ xa a6xQa v%ixi^r\ 
. . Sjrog a^rijg ^ 86\a ayiliqaxoq 
biai\iuvifii ovcyi^g iv xolg d^aotg', 

Necessitudo patet. Contingit vero, ut alterum argumentum afferre 
possim. Obscura enim Manili verba (I 346) *Delphinus | Oceani 
caelique decus per utrumque sacratus' Catasterisrais*) concinen- 
tibus (p. 245b, 14) ^nByv6xag xiiiag iv xfii ^aXd66riL avx&i 
{^eX(ptvt) mQi6Bv . , , xal sCg xdc cc6XQa avxov av^xr^fia i&riXBv 
(scil. 6 no0Bid&vy ita illuslrantur ut hanc fabulam^) restituamus: 

^Delphinum, cum Ampbitritae, ut Neptuno nuberet, persua- 
sisset, deus honoribus in mari summis affecit et inter astra 
collocavit'. 
Consensus quomodo explicandus sit, posteriore capite quaeremus. 
Ad Hyginum Lyra ducit. Uterque^) narrat: 

^Lyram, quam cum Orpheus a Mercurio ipso, inventore, ac- 

cepisset et admirabiliter adhibuisset ad saxa silvasque et deos, 

io caelo positam esse'. 

Schohasta Arateus^) et Cat.^) in eo differunt, quod vatem illam 

per ApoUinem nactum esse contendunt, quae fabulae forma ab hac 

distinguenda est.®) Sed cum Hyginus Manilio dissentiente, pro- 






1) Manil. I 412 sqq. 623. 694. IV 279 sqq. V 13. 36 sqq. 

2) Cassiopen inter deas relatam esse dicit Arati scholiasta (p. 374, 6). 

3) cf. Zeller, Phil. d. Gr. lU^ 1 p. 190. 316; Maass, index lect. Gryph. 
1893/94 p. V (idem Hermae XXXI p. 419 adn. 2). 

4) inde Germ. schol. B. P. p. 92, 9 'marinos honores in mari tribuit'. 
6) test.: Ovid. fast. H 81; Germ. 322 sq.; Avien. 701 sqq.; Ar. schol. 

V. 318; Cat. p. 244 sqq.; B. P. p. 92; Hyg. H 17. fabulam Artemidoro (in 
Elegiis de Cupidine conditis) tribuunt Cat. B. P. (cf. Robert p. 31 sq. et 
sub Addendis; Maass, Arat. p. 326 sq.). 

6) Manil. I 324 sqq. V 326 sqq.; Hyg. II 7 p. 42, 24 — 43, 5; fabu- 
lam esse Eratosthenicam dicit Hyginus. 

7) Ar. schol. v. 268/69; Cat. p. 230; T. p. 7; B. P. p. 84, 3 sqq. — 
test.: (Ar. 269. 697. 674; Cic. 43 sq.; Germ. 270. 279); Avien. (618 sq.) 
623 sqq. 

8) cf. Hyg. H 7 p. 43, 16 sqq. *alii autem dicunt Mercurium, cum 
primum lyram fecisset . • . (p. 44, 4) Apollo lyra accepta dicitur Orpheo 
docuisse . . .'; B. P. p. 84, 4 'quam (scil. Lyram) postea ApoUini datam, 
alii Orpheo dicunt'. 



— 10 — 

bantibus aliis teslibus ea referat^), quae Orpheus fecerit apud in- 
feros, illi consensui minus tribuo quam huic de Aquila argumeuto. 
Aquilae enim situm describens in eodem uterque errore versatur, 
quippe quam Aquari signum circumvolantem fingant^) ducti 'fa- 
bella^), quae de Ganymede a lovis ave rapto est'. lure Scaliger^) 
hanc siderum descriptionem a vera condicione tabulisque pictis^) 
multum discrepantem reprehendit. Meo igitur iure argumenti in- 
star erroris communionem esse iudico, quo necessitudinem eorum 
ostendam artissimam. 

His praemissis Arati scholia in quaestionem vocanti fabularum 
consensio videtur perexigua. Velut ut Hydram significet, narra- 
tionem, quae de Custode Hesperidum est, paucis^) attingit (V 16). 
Hac re nemo, quantum scio, adhuc offensus est, quamquam omnes^) 
mythographi illam fabulam sideri Draconis adscribunt. Equidem 
hanc confusionem®) puto eo factam esse, quod poeta in catasteris- 
morum quodam exemplari aut nomen utriusque sideris vocem ^Qa- 
xovtog^) aut indicem^^) fabulae verba '6 z^qccxov vtp 'HQaxXsovg 
q)ovav^eLg' legerat et ea re erat deceptus. Vix alio modo hunc 
errorem expedias. Hoc posito illud exemplar scholiis Arati, quae 



1) Hyg. n 7 p. 43, 4sqq.; Cat. p. 231, 14sqq.; T. p. 8, 10; B. P. 
p. 84; ~ Manil. I 327. V 329 (cf. ApoUod. I 3, 2). 

2) Manil. V 489 '(Aquila) extentis praedam (Aquarium) circumvolat 
alis' [externis codd. corr. Molinius] ^^ Hyg. 11 16 p. 55, 15 'itaque supra 
Aquarium volare videtur (Aquila)'. 

3) Manil. I 343 sqq. V 487 sqq. — tesi: Germ. 317 sqq. (Avien. 694); 
Cat. p. 243; B. P. p. 91; Hyg. 11 16; Servius ad Aen. I 394; historiola for- 
tasse est Aglaosthenis aut Epimenidis (cf. Rehm p. 46 n. 4). 

4) Scal.* p. 451 sq. 

5) Thiele tab. m. 

6) Y 16 ^Hesperidumque vigil custos et divitis auri'. Hunc versum 
ne quis de Dracone intellegat, attendas ad enumerationis dispositio- 
nem et Anguem septentrionalem paucis post commemoratum (V 19). 

7) Ar. schol. v. 45; Cat. p. 187; B. P. p. 60; Hyg. II 3; Probus et 
Servius ad Ge. I 205. 244. Hi narrant: 'Draconem, cum mala aurea He- 
speridum custodivisset et ab Hercule interfectus esset, in caelo positum 
esse'. Pherecydem fabulae auctorem esse dicunt Cat. B. P. Hyg. 

8) Eadem in astrothesia confusio invenitur apud Statium (Theb. 

V 529). 

9) velut Hipparchus ^jQciyiovtog^ nomine 'Hydram' nominat p. 108, 
13; Manilius ipse 'Anguis' nomen et 'Draconis' sideri et ^Hydrae' indit 
(I 306. V 19 ~ I 415), [item Avien. 148 ~ 1005. cf. Servius ad Ge. I 205]. 

10) cf. B. P. p. 70 . . . ^Cancer, quod, cum Hercules cum Hydra . . . 
depugnaret . . .', ibid. p. 60 ^ . custodem horti draconem, quem Hercules 
occiderit.' 



i 

< 



f 



W' • 



^l 



— 11 — 

non solum fabulam de Dracone sed simul etiam de Hydra^) ita 
ut desideratur continent, proxime accedit. Parum docebit alterius 
fabulae quaestio, in qua ratiocinamur e rebus quibusdam similiter 
omissis. De Arae enim sidere, 'quae voto deorum soluto inter astra 
collocata est'^), cum non tam faciem eius et fabricationem quam 
bellum Gigantum saepe*) celebratum omnibusque notum verbis ne 
novis quidem describat, Manilius brevem et amputalam narrationem 
iu libello suo invenisse videtur. Ilia forma est fabulae apud Arati 
scholiastam^) obviae. Accedit ut lovem pugnantem non contra Sa- 
turnum sed Gigantes aut, qui vulgo idem putantur, Titanes faciat 
uterque^) a ceteris discedens. 

Si rationem eorum facimus, quae hucusque nostris quaestiun- 
culis effecta sunt, intellegimus hunc poetam cum mythographis con- 
iunctum esse arto vinculo. 

lam transgrediamur ad eos catasterismos, quorum formae ali- 
quo modo mutatae apud Manilium exstant. 

'Arietem, qui, cum Phrixum et Hellen mare transvexisset, 

inter signa positus est^), in caelo quoque aureo veliere videri in- 

dutum' 

Manilius') dicit repugnans cum omnibus^) testibus. Duo esse 

possunt: aut poeta priorem fabulae formam a Catasterismis Arati 



1) V. 443 p. 424, 22 'tovto ^h tb tmii^ov oi '^Ellrivsg^TSQav ixdiXtauv 
tb ^mov, o xcctriyavlaato 6 'HQanXf^g' — fabulam, quae de Dracone in 
scholiis legitur (p. 349, 18 sq.), aliquando uberiorem fuisse apparet. 

2) Manil. I 420 sqq. V 18. 340 sqq.; narrant: 'Aram lovem in caelo 
posuisse, cum in ea dei ante bellum Giganteum vota fecissent'. — test.: 
Ar. schol. V. 403; Cat. p. 263; T. p. 14; B. P. p. 99; Hyg. H 39. fabulam 
Arati schol. ad Eratosthenem revocat, quem ex Aglaosthenis Naxicis hau- 
sisse Robert p. 8 putat. 

3) I 420 sqq. H 874 sqq. HI 5 sqq. 

4) V. 403 p. 418, 24—26. nam alteram formam, quae priorem in 
scholiis subsequitur, e Cat. amplioribus esse interpolatam unusquisque 
intellegit (cf. T. p, 14). 

5) Sane Hyginus quoque (1. c.) cum eis consentit. 

G) Manil. H 34. HI 304. IV 514 sqq. (615). 746 sqq. V 32 sqq. (378). 
— test.: Ovid. fast. m 850 sqq. IV 715 sq.; Germ. 532 sqq.; Avien. 1283; 
Auson. ecl. 8 p. 12. 9, 4 p. 13; Ar. schol. v. 225; Cat. p. 221; T. p. 5; B. P. 
p. 79 sqq.; Hyg. H 20; Ampel. H 1; Myth. Vat. IH 15, 1. 

7) I 263. n 215. 532. HI 304. 445 (itaque Scaligeri coniectura H 522 
est refutanda). Manilium Germanicus (v. 532) sequitur. 

8) Etsi cod. T (p. 5) et versio lat. (p. 222) verba 'od-sv ScnavQOteQOv 
fpaivstai' omittunt, tamen pelli detractae et ab Aeete suspensae opponunt 
Arietem exutum positumque in caelo. 



— 12 — 

gratia immutatam^), in qua sideris splendor non commemoratus 
erat, repetivit aut ipse novavit. Hoc alterum si probabitur, du- 
bium id quoque erit, ille vero signi iubari permotus an memor 
Hipparchi^) fingerit. 

^Taurum', quem ipsum Europam rapuisse tradunt mytho- 
graphi^), Manilius^) narrat ^lovi puellam decepturo faciem con- 
cessisse'. Ea fabula signum explicavit Ovidius primus, quem hic 
poeta vel singillatim sequitur. Ovidi enim, qui ornamenta narrandi 
ab Alexandrinis^) prompsit, sunt cum forma fabulae Maniliana sin- 
gulaque verba tum appellatio terrae.^) Hic poeta igitur eandem 
narrationem Tauri signo atque astronomi et mythographi adiungit 
sed eius formam ab Ovidio mutuatus est. 

Consimilis res in Capra, etsi non tam e fabula ipsa quam e 
bestiae cognomine Manilium aliunde prompsisse cognoscimus. Nam 
Caprae, ^quam lovis in Creta nutricem fuisse' ceteris^) probantibus 
poeta^) contendit, imponit^) nomen Oleniae. Ne illud putemus 
vestigium fabulae, quam de Oleni filia Arati scholiasta (v. 164) et 



1) cf. ea quae Maass disputavit A. E. p. 27 sq.; nam Boehmi refu- 
tationi (mus. rhen. XLII p. 305) non assentior. 

2) I 6, 7, 10 sq. 

3) Ar. schol. v. 167; Cat. p. 211, 8sqq.; B. P. p. 74; Ampel. 11 2; 
Hyg. n 21 p. 62, 7 — 8; praeter eos: Seneca H. f. v. 9; Gaetulicus ap. 
Prob. ad Ge. I 227; Lydus de ostent. c. 24 p. 59, 9 W.* 

4) n 489 sqq. IV 681 sqq. — test. : Ovid. f. V 603 sqq. ; Germ. 536 sqq. ; 
Prob. ad Ge. I 217; Nonnus Dion. I 45. 356. XXXIH 287. XXXVm 394; 
Isidor. orig. m 71, 24; Myth. Vat. m 15, 2. 

5) Etsi nobis Moschi unius, a quo Ovidius pendet, epyllion serva- 
tum est, quod Scalig.^ p. 145 Theocrito more priorum tribuit; cf. Kiess- 
ling ad Hor. carm. III 27. 

6) Ovid. fast. V 618; Manil. IV 684. Parva discrepantia, quae in eo- 
rum descriptionibus Europae trans mare vehentis investigatur (Manil. H 
489 sq. ~ Ovid. f. V 607 [= Mosch. U 126] met. H 874) neminem tor- 
queat, cum diversis picturis efficeretur (cf. imagines, quas 0. Jahn, 
Denkschr. d. Wien. Akad. 1870 tab. Ib, Illb, VE et Overbeck, kunstm. 
Atlas tab. VI 10. 18. 19. 20 a afiferunt). Sed etiam scriptores Europam 
comu tauri laeva manu tenentem describunt velut Lucian. dial. mar. 
XV 2, Achill. Tat. I 1 ; Anthol. Lat. P 1 p. 50, 29. 

7) Ar.l63; Ovid. f. Vlllsq. (m442); Germ. 165sqq.; Avien. 406 sqq. ; 
Nonnus Dion. XXm 314; Ar. schol. v. 161; (Cat. p. 209 b); B. P. p. 73, 7; 
(Hyg. n 13); Anton. lib. c. 36; (Prob. et Serv. ad Ge. I 205); Firmic. Mat. 
Vm 6 (haec est una fabula siderea, quantum memini, quam Firmicus 
continet). Historiolae auctor est Epimenides (cf. Maass, Arat. p. 341 sqq.). 

8) I 366 sqq. H 30. V 130 sqq. 

9) V 130. 



< 



« f.r 



•»' • 



f 



\ 



- 13 — 

Hyginus (H 13 p. 48, 8 sqq.) tradunt, eo impedimur, quod con- 
sensus non est de loco.^) Apud Aratum autem (v. 164) dikBvCriv 
Alya legimus 'cubitalem Capram' ^), quippe quae in humero Aurigae 
sinistro stare videatur, quod scriptores^) maiime poetae male ad 
fabulam rettulerunt ut Ovidius (her. XVHI 188. met. HI 594. fast 
V 113), Seneca (Med. 313), Statius (Theb. UI 25. IV 401), Nonnus 
(Dionys. I 450). His Manilium quoque inseram, quem Aratum per 
Ovidium adiisse nomine ^Capellae'^) et verbis eorum saepe simil-* 
limis^) manifestum fit Ergo etiam haec fabula cogit hunc poetam, 
quatenus narratiouem ipsam tetigerit, cum ceteris scriptoribus con- 
gruere, quae peculiaria addiderit Ovidio debere. 

CoRONAE fabulam breviter commemoratam non perspiceremus, 
nisi quantum Ovidius apud Manilium valuerit antea intellexissemus. 
Versus Manili adscribam: 

I 319 sqq. At parte ex alia claro volat orbe Corona 
Luce micans varia, nam stella vincitur una 
321 Circulus, in media radiat quae maxima fronte 
Candidaque ardenti distinguit lumina ilamma 
Gnosia deserlae et fulgent monimenta puellae. 

V 21 Ariadneae caelestia dona Coronae 



adn. crit. : 321 radiat M, radians G, medio radians cett. ad verba 
'in fronte' suppleas 'coronae' (cf. Mart. Cap. I 76), quo loco praeclara 
stella est (cf. Plin. XVm 313. Colum. XI 2, 73. Ideler, Stemn. p. 58. Thiele 

p. 94). 



<XJ 



Hyg. et Ar. schol. 1. c. (cf. Apollod. ap. 

Buttmann, ibid. 



93. 



1) cf. Manil. IV 634 
Strabon. Vm 387). 

2) cf. Maass, Arat. p. 341 (Ideler, Stemn. p. 
p. 309). 

3) Etiam Apollodoms (cf. adn. 1) et Hyginus hanc vocem perperam 
percepisse et, ut eam explicarent, fabulam finxisse mihi videntur. 

4) 'Capellae' nomen apud Ovidium Maniliumque solos Plinio (h. n. 
XVm 248) excepto occurrit. 



5) Manil. 

V 130 Olenie 

130 servans praegressos 

Haedos 
132 officio magni lovis 
mater 
I 370 caeli caelum mer- 
cede rependit 
366 nutrito rege 



Ovid. f. 
V 113 01eniaCapella(met.m694) 
117 mater Haedorum (cf. Behm 

p. 34) 
112 stella officiosa in cunas 

lovis 
114 illa dati caelum praemia 

lactis habet 
120 nutrix lovis. 



Hinc 



— 14 — 

V 251 sqq. lam subit Erigone. quae cum tibi quinque feretur 
Partibus ereptis ponto, tollentur ab undis 
253 Clara Ariadneae quondam monimenta Coronae, 
Et molles tribuent artes. hinc dona puellae 
Namque nitent, illinc oriens est ipsa puella. 
Nobis versus excussuris opitulatur Ovidi consensus.*) 

elucet: 

^Venerem^) Ariadnae Coronam a Vulcano fabricatam dotem 

dedisse et Bacchum^), ut suum puellae a Theseo desertae^) amo- 

rem immortalem redderet, in caelo posuisse'^), 
quibus de causis Manilius eam caelestia^) dona et monumenta de- 
sertae puellae iure appellat. At quid sibi volunt verba 'hinc dona 
puellae nitent — illinc oriens est ipsa puella'?, ad utram pertinent 
Ariadnam an Erigonen? Coronam in caelo quoque Ariadnae capiti 
impositam esse falso putat Scaliger^), cum obstent et verba Manili 
ipsius et similes^) Catulli Ovidi Probique narrationes. Sed iure 
ei^) videtur hic poeta Ariadnam ipsam quoque inter sidera collo- 

adn. crit.: 251 'subit' pro 'surgit' I 365. E 185. V 358. ter codd. 
tibi Bentley (cf. Firm. Mat. Vni 11). feruntur codd. corr. edit. princ. 
253 Cara codd. corr. Scal. cf. I 319; Ar. v. 71; Ovid. her. XVII 151. met. 
Vin 178; Germ. 71; Avien. 1080. 



rsj 



1) Manil. I 319 ^ Ov. met. VHI 178 sq. ; M. 323 r^ 0. 176; M. 320 
Ov. f. m 516 ; M. V 253 (I 323) ~ Ov. f. III 513 ; M. I 323 ~ Ov. a. a. 

I 556. 

2) Manil. V 21 'Ariadneae caelestia dona Coronae' (Hyg. 11 5 p. 39, 21 
coronam 'immortale donum' esse dicit) ^^ Ov. fast. III 514. 

3) Ov. fast. ni 508. met. Vm 177. 

4) Manil. I 323 r^ Ov. met. VIH 176. fast. m 459 sqq. Manilius et 
Ovidius hac re cum Arato (v. 72) eiusque sectatore Nonno (Dionys. XLVm 

971) discrepant. 

5) testes, qui consentiunt aut in tota fabula aut in magna parte: 
Ovid. (a. a. I 525—58. met. Vm 176 sqq.) fast. m 507 sqq.; (Seneca H. 
f. 18; Avien. 198; Claudian. de nupt. Hon. X272; Diodor. VI 4 [= TertuU. 
de corona VH]; schol. ad Apoll. Rhod. III 996; Comment. Vergil. ad Ge. 
I 222. Aen. lE 125; Acro ad Hor. carm. H 19, 14; Nonnus p. 363, 20 
West.; Ptolem. Heph. p. 191, 25 V^est.; Myth. Vat. H 124. Lact. Placid. 
Vm 2 p. 846 Stav.) Ar. schol. v. 71; Cosmas p. 5; Cat. p. 192; T. p. 1; 
B. P. p. 62; Hyg. II 5 p. 38, 16sqq., — Pherecydis fr. 106 ab eis longe 

distat. 

6) V 21 'caeleste' id est 'a deo datum' cf. I 3. Prop. H 3, 25. cf. 

adnot. 2. 

7) Scal.» p. 373. idem p. 43, quo loco versum I 321 perperam mter- 

pretatur (cf. ea, quae supra p. 13 in adn. crit. dixi). 

8) Cat. p. 66, 59 sqq. Ovid. met. Vm 178. Probus ad Georg. I 222. 



►g.., 



— 15 ~ 

casse. Nam verbum ^oriendi' ad sidus et vox Mpsa' antecedentc 
voce ^puella' (V 254 sq.) ad illam spectant. Eius catasterismum 
Manilius quidem expressis verbis nusquam commemorat et plurimi 
scriptores^) eam immortalem factam una cum Baccho in caelum 
vexisse tradunt, sed aliquot gravesque exstant, qui Scaligeri com- 
probant sententiam. Primus Propertius III 17, 8^): 

He [Bacchum] quoque enim non esse rudem teslatur in astris 

Lyncibus ad caeium vecla Ariadna tuis', 
deinde Seneca, qui Phaedram Ariadnam ita invocantem fingit (v. 663): 

He, te, soror, quacunque siderei poli 

in parte fulges, invoco . . .', 
his similia verba sunt Nonni (Dionys. XLVII 703): 

al^iqa vaiBtdov6a ^bxoc KQiijtrjv 'jQiddvi^f, 
lum lustinus Martyr. (in Apol. I ad Anton. Pium c. 21): 

\ . . t£ yctQ kdyoiisv ti^v 'AQiddviiv xal tovg ^ftotcjg ai&r^^ 

xatrj^tSQLOd^aL Xsyo(iBvovg% 
denique Eustathius qui ad Od. XI 324 adnotat: 

^oC [ilv vsfbtsQoC <pa6i . . . v6tBQ0v di iv totg &6tQ0Lg r«- 

&flvai, avtrlv (Ariadnen) ts xal tbv Qtid^ivta 6tifpavov xal 

tbv adf^i aTCOxokovd^ovvta xt5i/a'. 
Ariadnae catasterismum et poetis Angusteis et compilatoribus ae- 
tatis posterioris notum fuisse his e teslimoniis cum eluceat, iam 
doctos Alexandrinos, fontem illorum communem, eum finxisse iure 
ratiocinamur. Haec sententia eo firmatur, quod illum cognovisse 
videntur etiam Cat, quippe qui septem stellas ad Leonis caudam 
sitas nXdxaiiov 'AQiddvrig appellent (p. 193b). Manilius quoque 
ab iliis aliquo modo pendeat fortasse Ovidio intermedio. Nam 
Ovidi verba (fast. III 513) 'sintque tuae tecum faciam monumenta 
Coronae' iure possunt intellegi de Ariadnae catasterismo.^) To- 
tam igitur fabulam Manilius apud Ovidium invenire potuit. At 
sedes Ariadnae caelestis nobis est indaganda. Cum eius sidus a 



1) Hesiod. Theog. 949; Lucian. deor. cons. c. V; Quint. Smym. IV 
387 sqq.; Hyg. f. 224; Probus ad Ge. I 222; Lactant. div. inst. I 10 p. 35 
(exscripsit Ovidium fast. m 510 sqq). 

2) Naecke (Valer. Cat. ed. p. 181) et Rothstein (in edit.) Brouckhusium 
secuti versus male explicant. 

8) Eodem modo versus interpretatur Daniel Pareus, qui in schedis 
suis adnotat 'solebant nimirum o^ ii6vov xhv atitpavov dlXa kccI wbtiip 
xiiv 'AqidSvriv yiccta6tEQitHv\ (cf. Merkel, prol. Ovid. fast. p. XC). 



— 16 — 

Corona non longe abesse et una cum Erigone oriri Manilius ipse 
dicat (V 251 sqq.) et verba ^oriens ipsa puella' ad antecedentia 
^subit Erigone' (V 251 sqq.) respiciant, evincitur Ariadnam eandem 
esse atque Virginem. Hanc interpretationem ^) sideris, in qua poe- 
tae Eustathius^) unus, quantum scio, adsentitur, cui debeat certo 
satis statui nequit, veri simile est eum iterum adiisse eundem 
fontem. 

Igitur ne hi peculiares quidem catasterismi e remotis fontibus 
prompti sunt, ita ut magna illa necessitudo, quam inter Manilium 
et compendia mythologica supra^) patefecimus, nihilo eis minuatur. 

Novam quaestionem, in quam vocabimus raras fabulas, inci- 
piamus a PisciBUS. 

'Eorum facie se circumdedisse Venerem, cum a Typhone 
fugata in Euphratem insiluisset', 

Manilius refert^), quocum levibus differentiis neclectis consentiunt 
Ovidius^) Hyginus Ampelius. Ceteri scriptores illi signo, quod cum 
maiore Pisce arto eodem vinculo atque Hyginus^) coniungunt, aut 



» 






1) Eam comprobant Scal.^ p. 373 et Maass, A. E. p. 86 (cf. de Ger- 
manici prooemio lY^). 

2) qui confundens Ariadnae fabulas et Erigones adnotat ad Od. XI 
324 ^ . . . iv toig aatQOig tsd^fjvciL avtrjv ts ticcl tbv qri&ivta atifpavov 
"nccl tbv ccvtfji ccTtoTioXov&ovvtcc nvva'. 

3) p. 11. 

4) n 33. IV 579 sqq. IV 800 sq. Ut hoc loco veram poetae manum 
restituam, utar hac occasione. 

Piscibus Euphrates datus est, ubi pisce surrupta, 
Cum fugeret Typhona, Venus subsedit in undis. 
Ita dixit sine dubio Manilius, cuius verba codd. varie comipta reprae- 
sentant (pisces MV^ piscis GcY\ uruptor GMV* irruptor V^). De hac 
forma verbi subripiendi, quae etiam III 352. 355 restituenda est, dispu- 
taverunt Ritschl opp. II 67. IV 544. V 350. Ellis p. 95. 

5) Ovid. fast. 11459 sqq., quem exscripsit Myth. Vat. IH 15, 2 p. 256. 
— Hyg. n 30, ex quo aut eius exemplari fabula contracta fluxit, quae 
in codice Sangallensi 878 legitur (cf. Wieck, Berl. phil. Woch. 1900 
p. 1309). — Ampel. 11 12. Hae simt eorum differentiae: primum Mani- 
lius et Ampelius fabulam narrant de Venere sola, alii de ea et Cupidine; 
deinde Manilius Ampelius Hyginusque deam in piscem se mutasse di- 
cunt, Ovidius eam piscibus servatam esse (aliter met. V 331); denique 
illi Typhonem ipsum Venerem persequentem inducunt, hic deam putan- 
tem a Typhone se urgeri fingit. 

6) n 30 p. 71, 1 sq. '"Eratosthenes autem ex eo pisce natos hos dicit, 
de quo posterius dicemus' ^ Cat. p. 224; B. P. p. 81. Ar. schol. v. 239. 
Hyg. n 41 p. 78, 12 "... Piscis et eius filiorum, de quibus ante diximus' 
<^ Cai p. 261; B. P. p. 99; Ar. schol. v. 386. 



f 



— 17 — 

aliamO narrationem quamvis similem adscribunt ut Nigidius»), Ger- 
manicus^), Hyginus fabularum compositor, aut nullam ut Cat.*) 
Cum ex horum comparatione intellegatur in communi fonte cata- 
sterismos omnium Piscium una fabula explicatos^) et in descrip- 
tione minorum ad maioris delegatum fuisse^), apparet Hyginum duos 
fontes confudisse, quorum ex altero narrationem ex altero verba 
ad cognationem Piscium pertinentia prompsit.^) Hic ei est com- 
munis et mythographis, iilinc Manilius quoque et Ovidius Ampelius- 
que hauserunt. Eum indagaturi Diognetum Erythraeum, auctorem 
Hygini^) prorsus ignotum, neclegemus et utemur eis indiciis, quae 
nos magis adiuvant. Signi catasterismum, cum Hyginus ipse de 
eius necessitudine et Capricorni loquatur^) et Manilius eum una cum 
multis discrimine non facto afferat (H 33), quasi omnes ibidem 
invenerit, non ab aliis dissociatum sed in fabularum sylloga ex- 
stitisse colligimus. Ad eandem cohclusionem Ampelius^**) ducit. 
Narrationem inde promptam hunc poetam suo Marte leviter muta- 
visse evincitur consensu Hygini Ovidique. Nam dubitari non potest 



1) de Ovo Syriae deae. 

2) apud B. P. p. 81, 20 et Ampelium II 12; e Nigidio fluxerant ea 
quoque, quae apud Ps.-Dositheum (C. Gl. L. IH 69, 7) leguntur. 

3) v. 663. — Hyg. fab. 197. 

4) p. 224. — Arati scholiasta (ad v. 239) Pisci australi fabulam Pis- 
cium geminorum perperam subiecit cf. Cat. p. 261. T. p. 13; B. P. p. 98 j 
Jlyg. n 41 ; Avien. v. 641. 646. 

6) Cat. p. 261; T. p. 13 ^ovg Ttdvtccg Sl' i-Kslvr^v 'Acpgoiltrig oiaav 
^vyatiQa v,al itl^riGav xal iv totg actQOig i&rixav''. B. P. p. 99; Hyg. 41. 

6) cf. p. 16 adn. 6. 

7) Hyg. n 30 p. 70, 18 — 71, 1 =* Ovid. = Manil. « Ampel; p. 71, 
1, 2 = Cat. etcs cf. p. 16 adn. 6; idem cadit in scholia Germanici, quae 
fabulam Nigidianam verbis e communi fonte promptis annexuermit. 

8) n 30. Ea, quae Robert p. 233 et Rehm p. 32 sq. de hac fabula 
Hyginiana disseruerunt, caduca sunt. 

9) n 30 p. 70, 20. Cum utraque fabula caerimoniam, qua Syri et 
Aegyptii bestias quasdam colunt, fuga deonim et transfigurationibus ita 
similiter explicet, ut duae unius narrationis partes putentur, coniciam 
Diognetum Erythraeum unum esse e 'poetis' citatis (Hyg. H 28 p. 69, 23)» 
Nam sacerdotum Aegyptiorum auctoritatem Hyginum simulare demon- 
stravit Jablonski (Panth. Aegypt. IH p. 49 sqq.). Illius aetium, in quo 
Piscium catasterismi et Capricomi breviter prolati erant, pervenit aliquo 
modo in fabularum siderearum syllogam et duorum signomm gratia 
distractum est. Ibi invenit Hyginus narrationem et auctoris nomen. De 
origine fabulae ipsius et simili Piscie maioris catasterismo disputare lon- 
gum est (cf. HoUand, Philolog. 59 p. 348 sqq., qui quaestionem non ab- 
Bolvit). 

10) qui duas de Piscibus fabulas in uno fonte invenisse videtur. 



^ 18 — 

qiiin fabiila integra de Venere et Cupidine egerit^) et causam Sy- 
rorum abstinentiae complexa sit.^) Itaque ne Piscium quidem ca- 
tasterismum Manilius a fonte remoto acceptum refert 
Gemini qui sint, Manilius indicat hisce versibus: 

IV755sqq. Tuxinus Scythicus pontus sinuatus in arcus^) 

Sub Geminis te, Phoebe, colit; post bracchia fratris*) 
Ultimus et solidus Ganges et transcolit India'^), 

in quibus ^fratris' nomen Hygini^) auxilio et aliorum'') ita expli- 
camus^), ut in eius locum ^Herculem' substituamus. Haec signi 
interpretatio non mythologorum sed astronomorum ^) esse videtur, 
qui Apollinem Herculemque, cum eis vulgaris Graecorum et Roma- 
norum^^) opinio planetas non tribuat, coniunxerunt cum eo sidere, 
quod in alterius tutela est.^^) Eam unde hic^^) poeta petiverit 
nescio, promptam fuisse mythographis ex Hygino cognoscitur. 

Denique exponamus narrationes de lacteo ORBE fabulosas. 



1) nam ad duos Pisces duo dei quadrant. 

2) quo alio modo fieri potuit, ut Ovidius et Hyginus eodem locO 
post eandem narrationem eundem populi alieni morem commemorent? 

3) Clausula versus est Ovidiana (met. XIV 51). 

4) cf. n 568. V 157. 

5) Versus nondum sanatus est; lectiones codicum: te colit V* trans- 
colit cett., India Cancer omnes codd. (Tancer' est lemma versuum se- 
quentium). 

6) II 22 p. 64, 22 'alii dixerunt Geminos Herculem esse et ApoUinem'. 

7) Van-o de r. r. 11 1, 7sq.; Ptolemaeus tetrabibl. I 7; Servius ad 
Aen. XI 259, quem exscripsit Mythogr. Vat. I 181. III 10, 6. 

8) Interpretati sunt ita ante me Huetius, Scaliger' p. 115. 323; 
Weber (Corp. poet. lat. ad IV 751); Ideler (Stemn. p. 151); Jacob ad 1266; 
Ellis p. 147; Bouche p. 136. 

9) Varro 1. 1. ^astrologi etc.'; Hyg. p. 64, 16 'conplures astrologi', 
64, 22 ^alii dixerunt etc.'. Apollo et Hercules in nummis Alexandriae 
astrologicis sunt cf. Thiele p. 68. 

10) aliter apud Aegyptios, qui planetam Mercuri Apollini, Martis 
Herculi adscribunt cf. Plin. h. n. H 8, 34. 39; Hyg. II 42, p. 79, 11; 
Achill. p. 43, 21. 25. Servius ad Aen. VHI 275. 285. Cum Achillis verbia 
conferas horoscopum Antiochi, Commagenae regis, Leonis anaglypho re- 
praesentatum, in q\io insculpta sunt haec nomina: 'TIvQdsLs 'HQccxX[iovg] 
ZtiXpav 'ATToXXoavog ^cci&av z/tds' (Humann-Puchstein, Reisen in Klein- 
asien p. 329. 335^). 

11) Manil. II 440, quo loco poeta cognomen Apollinis Geminis in- 
didit cf. Tibull. H 3, 11. Verg. ecl. IV 57. Signorum deos tutelares con- 
tinet Calendarium rusticum C. I. L. I* 1 p. 280, cuius ordinem restituit 
Th. Mommsen, rom. Chron.* p. 305. 

12) Artes, quas natis sub illo signo proprias esse Manilius dicit 
(IV 152 sqq. 381. 525 sqq.), maxime ad Apollinem quadrant. 



/ 



I 



\ 



/ 



-^ 19 — 

Eam, quae de Sole reverso esl^), excludo ab hac quaestione; quo- 
niam ut alii scriptores^) ita Manilius naturam eius mythologicam 
hic^) prorsus neclexit. Naturalibus duas explicationes fabulosas 
poeta inseruit; altera haec est: 

I 750 sqq. Nec mihi celanda est famae vulgata vetustas 
Mollior: e niveo lactis fluxisse liquorem 
Pectore reginae divum caelumque colore 
Infecisse suo. qua propter lacteus orbis 
Dicitur, et nomen causa descendit ab ipsa. 

Hanc de lactei circuli origine historiolam Eratosthenem, a quo hic 
poeta aliqua mutuatus est, diversis operibus non uno modo narra- 
visse Achilles (p. 55, lOsqq.) dicit. Duas fabulae formas, cum 
scriptores non solum arte coniungant sed etiam varie permisceant, 
in pristinam integritatem me reducere imprimis necessarium est 
ad quaestionem nostram. Ex Arati scholiastae (ad v. 474) et Hy- 
^ gini (II 43 p. 80, 12 — 15) verbis hoc alterius fabulae argumentum 
recuperamus, quam iu carmine^) 'Mercurii' Eratosthenem comme- 
morasse veri simile est: 

'Mercurium, quem inscia nutriverat, luno nothum cognitum ita 
a se reiecit, ut lacte effuso caelum aspergeret'. 

Altero opere autem, Kccta^sQL6^6v^) dico, eundem fecisse deam 
Hercule mammam vehementius sugente iratam lac eiaculantem pro- 
dit^) Achilles. Eximie poeta excogitat a Mercurio decipi lunonem 

1) Quidam narrant lacteum orbem olim fuisse Solis viam, quam 
facinore Thyestis conspecto reliquerit cf. Achill. p. 55, 18. Philopon. ad 
Aristot. 1. i. c. p. 101, 32 sqq. 

2) velut Aristoteles (meteor. 1 8 p. 345*, 16); Philo ludaeus (de provid. 
p. 101. cf. Hiller, Eratosth. fr. XVI p. 47); Aetius IH 1, 2; Isidoras (etymol. 
m 46). 

3) I 729—34. — fabulae ipsius mentionem facit IH 18. V 462 (cf. 
i Anonym. I p. 98, 6 M., Servius ad Aen. I 568). 

4) Hanc Bergkii et HiUeri sententiam probant Hygini codices Re- 
ginensis et Montepessulanus, quos verba (II 43 p. 80, 13) 'Eratosthenes 
enim dicit in Mercurio' praestare Bursian asseverat, cf. Robert p. 6. 30. 

5) Achilles p. 55, 10 M., haec codicum lectio in * KatcccteQten&t'' 
mutari non debuit, ut Eratostheni spurium opus supponeretur. Non licet, 
ut illa coniectura firmetur, verba Arati scholiastae (v. 134) afferre, nisi 
haec ad Eratosthenem pertinere gravissimis argumentis antea demon- 
straverit. Itaque Rehm sententiam nuper prolatam nuperrime iure resci- 
dit (Berl. phil. Woch. 1899 p. 1382 sq.). Ne redarguamus igitur Achillem 
erroris, praesertim cum Dittmann hunc titulum probabiliter explicatus 
sit ('de Hygino Arati interprete' p. 53). 

6) p. 56, 9— 14. Philopon. 1. c. p. 116, 22. — Herculem lunoni 

8* 



— 20 — 

laedi ab Hercule. Qiio non intellecto^) alii^) deos et fabulas per- 
mutaverunt, alii^) duas in unam contraxerunt. Aliter Manilius. His 
confusionibus sive contemptis sive ignoratis ad integram de Mer- 
curio narrationem redit. Ad illum enim potius quam ad Herculem 
eius verba 'e niveo lactis fluxisse liquorem | Pectore' refero, quippe 
quae lac a lunone efl^usum non ut iaculum emissum significent. 
Eratosthenica ^) igitur apud Manilium investigavimus. Unde ea 
prompserit, quaestio de priore fabula docebit: 
I 735 Fama etiam antiquis ad nos descendit ab annis: 
Phaethontem patrio curru per signa volantem, 
Dum nova miratur propius spectacula mundi 
Et puer in caelo ludit, curruque superbus 
Luxuriat, mundo cupit et maiora parente, 
740 Monstratas liquisse vias, orbemque rigentem 
Imposuisse polo; nec signa insueta tulisse 
Errantes nutu flammas currumque solutum, 
Deflexum solito cursu, curvasque quadrigas. 
Quo querimur flammas totum saevisse per orbem, 
745 Terrarumque rogum cunctas arsisse per urbes, 
Cum vaga dispersi fluitarunt lumina currus 
Et caelum exustum est? Luit ipse incendia mundus 
Et vicina novis flagrarunt sidera flammis, 
749 Nunc quoque praeteriti faciem referentia casus. 

adn. crii: 738 curruque GV^* cursuque LCM 739 parentem LCV* 
740 rigentem (cf. III 358) G regentem cet. 743 curvisque quadrigis codd. 
744 quo GV^-' quid M quod L 745 cunctos V* orbes CMV* 748 nova 
vicinis codd. corr. Bentl. (cf. IV 836) 749 referencia M reserentia L re- 
serantia cett. 



N 



mammam sugentem repraesentant aliquot specula et lecythus, quormn 
artificibus alia fabulae forma nota fuit (cf. Koerte, etrusk. Spiegel V 
p. 76 sq. qui complures testes affert). 

1) velut aliquis Geoponicorum insignia fabulae sustulit (XI 19). 

2) Achilles p. 55, 14 — 16 (^ro Ss ccvtb iitl tov 'Egiiov Xiysi ysysvfj^ 
cd-ca 'Egatoad-hris') ; Anonym. I p. 95, 23 sqq. ; Hyg. 11 43 p. 80, 15—17. 
B. P. p. 104. Hyg. n 43 p. 80, 17—19 suo Marte novavisse videtur. 

3) Cat. p. 277. 

4) Nonni auctor narrationem Eratosthenicam non invita Minerva 
mutavit, cum lovem, quod luno Baccho furenti mammam praebuisset, 
lacteum orbem in caelo posuisse dicat (Dionys. XXXV 305 sqq.): 

^viistiQTiL ydg 
^etriQi^a} %at X)Xv^7tov iofnota ytvTtXov iiQCrii, 
''HQdioio ydXci-Ktog iitmvviiov, bcpQa ysQaiQOi 
^iv.^dSa na6i^iXov6av dXs^vKdnov eio fta^ov*. 



I 



v\ 



_ 21 — 

Hi versus complectuntur sententiam de lacteo circulo Pythagoream ^) 
eo modo formatam*), quo poeta quidam Alexandrinus flexit^), ut 
catasterismos quam plurimos cum Phaethonlis ruina coniungeret. 
Quam placitorum collectionem Manilianam cum Dielesius*) Posidoni 
esse demonstraret, quaeritur syllogae compositor an Manilius ductus 
illo carmine Pythagoreorum explicationem mutaverit. Prius eo veri 
sunile fit, quod hic poeta, etsi fabulam Phaethonteam multis versi- 
bus enarrat, tamen nuUum praeter lacteum orbem catasterismorum 
attingit, qui ab Alexandrino tractati sunt.^) Ut idem de fabula 
Eratosthenica statuamus, cogimur forma eius contracta. Itaque con- 
cludimus Manilium, quem illa carmina^) inspexisse nequaquam in- 
fitior, fabulas ita, ut in placitorum coliectione invenerat, carmini 
immiscuisse. 

Summam faciamus fabulas omnes perscrutati: Manilium omissis 
lactei orbis explicationibus neque novas narrationes sidereas pro- 
l ferre et cum compendiis iis, quae nos tenemus, arto vinculo co- 
haerere evincitur. 

/ B. De fontibiis fabulamm. 

Unde fabulas Manilius prompserit, hac in altera parte explo- 
remus. Ab ea necessitudine, quam inter eum et quosdam mytho- 
graphos reperimus, quaestionem incipimus. 

Apud Hyginum etsi omnes^) fabulae Manilianae recurrunt vel 
rara Geminorum interpretatio alque etiam rarior de Piscibus nar- 
ratio, tamen ex errore®) uno eorum communi syllogam illius huic 
notam fuisse colligi esset pravum, quod haec conclusio aliunde^) 

1) cf. Aristot. meteor. I 8 p. 345 a 14. Aetius mi, 2 p. 364» 26^ 19 
(cf. Alexandr. ad Aristot. 1. c). Philopon. et Olympiod. (ad loc. Aristot.) 
parum accurate referunt. 

2) Pariter atque Manilius narrant Diodorus V 23; Claudianus de 
^ Honor. sext. cons. 28, 168 sqq. (p. 241 Birt.). 

3) Wilamowitzio praegresso hoc intellexit Knaack (quaest. Phaeth. 
p. 38 sqq. 50. 52 sq. Hermae XXH 639 sq.). cf. Philopon. 1. c. p. 101, 26—29. 

4) mus. rhen. XXXIV (1879) p. 490. 

5) hi sunt: Aurigae, Cycni, Hyadum, Eridani. 

6) Illud de Phaethonte carmen Manilio notum fuisse e duplici fa- 
bulae commemoratione conicias (I 736 sqq. IV 831 sqq.); de Mercurio Era- 
tosthenico per se veri simile est. 

7) Mentionem non facit (H 33) Leporis velocitatis, quam catasterismi 
causam poetam habuisse non eet certum cf. p. 3. 

8) De Aquilae situ cf. p. 10. 

9) nam Manili verba I 301 Toenis haec (Cynosura) certior auctor' 
cum his Hygini H 2 p. 33, 7 'si haec (Cynosura) sit certior' forie con- 



HiPiili 



^ 22 -- 

non probaretur. Itaque rectius dicamus utriusque errorem indi- 
dem fluxisse. 

Catasterismorum consensio quomodo explicanda sit, in medio 
relinquo. Nam, cum ibi multae huius poetae fabulae partim^) de- 
sint partim^) aliter narrentur, Manilius aut alium praeter illos 
fontem hausisse potest aut eundem atque illi. 

Scholia quoque Aratea et poetam aliquo modo cohaerere fa- 
bulis quidem satis planum fieri nequivit, quamquam maximam^) 
earum partem complectuntur, sed argumentum, quo id demonstretur, 
praesto est. Bellerophontem enim, quippe cui neque currus neque 
equi quadriiugi fuissent, sub Aurigae sidere genitum falso inducere 
Manilium (V 97) putaremus, nisi verba Arati scholiastae (v. 161 
p. 368, 12) docerent aliquot mythologos hoc sidus ad illum heroem 
rettulisse. Manilius igitur hunc cataslerismum, quem scholiasta solus 
commemorat, apud illum ipsum invenit aut apud communem auctorem. 

Haec sunt, quae e fabulis de eius fontibus exquiri possunl. 
Quantum ea probent et adiuvent Manili ipsius verba, iam spectemus. 

Nihil faciunt huc ea, quibus enumerationem siderum australium 
finit I 446 'Quae notia antiqui dixerunt sidera vates', quippe quae 
ad Aratum^) aut poetas^), qui post illum fuerunt, alludant. 

Gravius libri secundi exordium esse videtur. Ibi enim Mani- 
lius ipse cum aliis poetis tum eis, qui sidera aliquo modo descri- 
bwnt et eorum figuras fabulis explicant, se opponit his versibus: 

II 25 Astrorum quidam varias dixere figuras, 
Signaque diffuso passim labentia caelo 
In proprium cuiusque genus causasque tulere: 
Persi et Andromedae poenas matremque dolentem 
Solventemque patrem, raptamque Lycaone natam 
30 Officioque lovis Cynosuram, lacte Capellam 



N 



/ 



sonant cf. Germ. v. 45; Avien. 136; Ar. v. 42; Ar. schol. p. 349, 4. — 
De sententia astronomica eis conununi infra dicam p. 35. 

1) Erigones, Piscium, (Geminorum). 

2) Arae, Coronae, Oloris, Tauri. — Cosmae collectione haec diffe- 
rentia non minuitur cf. p. 47 sq. 

3) Omittunt fabulas, quae sunt de Ursa minore, Aquila Piscibusque, 
et Geminorum interpretationem. Nam Erigones fabula in scholiis ali- 
quando exstitit. At Erichthoni nomen an e multis casu exciderit (v. 161 
p. 368) nescio. 

4) 319 sqq. de Homero ea conferas, quae Arati scholiasta dicit ad 
V. 322 p. 404. 

5) Sphaerae v. 47 sq. Eudoxus quoque et Posidonius sidera septen- 
trionalia ab australibus distinguunt cf. Hipp. I 2, 17 et Gemin. m 8—13. 



* 



f 



— 23 ^ 

Et furto Cycnum, pietate ad sidera ductam 
Erigonen, ictuque Nepam, spolioque Leonem 
Et morsu Cancrum, Pisces Cythereide versa, 
Lanigerum victo ducentem sidera ponto 
35 Ceteraque ex variis pendentia casibus astra 
Aethera per summum voluerunt fixa revolvL 
Quorum carminibus nihil est nisi fabula caelum 
Terrave composuit caelum, quae pendet ab illo. 
Quamquam horum tempora scriptoribus ^) antea posteaque comme- 
moratis terminantur et nomina multorum poetarum astronomicorum 
atque etiam fragmenta tradita^) sunt, tamen hos versus ad certos 
referre nequimus, cum ex illis alii^) paucas tantum fabulas alii*) 
non eas tractent, quae hic significantur. Itaque versus ne pre- 
mamus sed iudicemus Manilium omnes poetas Alexandrinos, qui 
quidem fabulas siderum figurasque celebraverant, neclectis singu- 
lorum iuribus in unam familiam congregasse. Hanc sententiam 
probant verba 'quidam dixere' (v. 25) et 'quorum carminibus' 
(v. 37) atque ordo^) narrationum inusitatus sed accommodatus ad 
memoriam. Testatur igitur poeta utroque loco, quod dudum sci- 
vimus, se Alexandrinorum quorundam carmina astronomica legisse. 
Tertio loco Manilius defectibus solis lunaeque explicatis dicit 
IV 848 'ecliptica signa dixere antiqui'. Haec verba per se sim- 
plicia maximi momenti sunt, quod iisdem eadem disputatio Arati 

1) Manilius loquitur de Homero v. 1 sqq.; de Hesiodo v. 11 sqq. — 
24; de Theocrito v. 39—42. Quibus poetis Alexandrinis versus sequentes 
(43__45) adscribendi sint G. Knaack (Anal. Alexandrino-Rom. p. 12) rec- 
tius docuit quam Schulze (mus. rhen. 53, 541 sqq.). 

2) Eorum, qui Phaenomena scripserunt, in censum veniunt M poe- 
tae: Callimachus, Anacreon, Alexander, Hegesianax, Hermippus (cf. Maass 
Arat. p. 121 sqq.). Ad hos sunt afferendi: Epimenides, Eratoethenee, Ps.- 

HesioduB. 

3) Callimachus tractavit Comam Berenices, Epimenides fabulas cre- 
ticas, Eratosthenes Icarienses (in Erigona) et Mercuriales, quae sunt de 
Lyra et lacteo orbe. Ad Ps.-Hesiodum certo reducimus solas narrationes 
de Callisto, Orione Pliadibusque. Sub Anacreontis nomine Hyginus re- 
fert fabulam de Geniculo (H 6 p. 42), sub Alexandri de Hyadibus (H 21 
p. 63), quibus sideribus hic poeta narrationes non adscripsit. 

4) Nulla fabula aut Hermippi aut Hegesianactis apud Mannium 
legitur, ne earum quidem uUa, quas ad illos Robert probabiliter revo- 

cavit (p. 222 sq.). 

5) Praecedit Andromedae familia, secuntur lovis amores nutncesque, 
enumerationem finit zodiacus, in quo ipso fabulae secundum deos com- 
positae sunt (Bacchus [Erigone], Diana [Nepa], Hercules [Leo, Cancer], 
Venus [Pisces], Phrixus deae filius [Aries]). 



— 24 — 

scholiaslae fmitur (v. 862 p. 499, 8) Xtb trivixavtcc rikcm inv' 
6x6tm6LV yLV86&aij tJv di ayvc36Cav) ixlsifLV oC TCakaLol^) xe- 
KlYixa6iv\^) Apparet necessitudinem poetae et scholiastae perti- 
nere non modo ad mythologicas res sed etiam ad astronomicas. ^) 
Tamen non est nobis concludendum Manilium scholia ipsa 
adiisse, etiamsi illa multo uberiora*) integrioraque aUquando fuisse 
ex apertis lacunis^), e narrationibus ^) ita contractis, ut nomina 
sola supersint, e paucis stellarum calalogis^) servatis, e manifestis 
interpolationibus^) elucet. Nam veri similius est utruraque usum 



1) ol ccQxaloL Isag. bis exc. p. 318, 12. 

2) cf. Anonym. II p. 130, 23. 25. Isagog. bis exc. p. 318, 12. 

3) Manili verba I 388 'In magnam caeli tendentem (scil. Orionem) 
bracchia partem' cum scholiasta p. 406, 11. 'iv oijQavm acpoSga ^tb- 
raiiivog iatlv 6 'Slgicov' bene consonant, (e commentario fluxerunt verba 
Manili I 390 sqq. Cataster. p. 249, 24, Arati scholiastae ad v. 324, Hygini 
m 33). At versus Maniliani, qui ortum occasumque Canis (I 396 sqq.), 
et caeli axem (I 287 sqq.) longitudinemque circuli signiferi (I 544 sq.) at- 
tingunt, ad scholia an ad Aratum ipsum (v. 326 sqq. 21 sqq. 541 sqq.) re- 
spiciant dubium est. — Caput, quod de signis membrorum humanorum 
tutelaribus est (11 456 sqq. IV 704 sqq.), ad communem fontem astrologi- 
cum rectius refertur quam ad scholia Aratea (v. 545 p. 446), cf. Sext. 
Empir. p. 731, 28; Firmic. Matem. H 24 p. 73 ; Ps.-Hipparch. (apud Maass 
A. E.) p. 141; scriptores christianos, quos Piper enumerat (Mythol. u. 
Symbolik d. christl. Kunst I 2 p. 281 sq. 289). 

4) Uberiora scholia interpolator codicis T adhibuit (cf. Rehm pr. 
p. n) et scriptor papyri Berolinensis (cf. Maass prol. p. LXX). scholia 
nobis ignota citantur in epistula ad lulianum scripta p. 555, 2 ; scholion 
p. 356, 19 quondam uberius fuit. 

5) p. 405, 26. 425, 2. 433, 15. 454, 10. 

6) velut Arcturi interpretationes v. 91 p. 356, 1; Aurigae v. 161 
p. 368; Draconis v. 45 p. 349; Geniculi v. 75 p. 353. v. 269 p. 394 (cf. 
Hyg. n 6). Has fabulas insignibus tantum verbis significatas accurate 
fuseque narratas ibi inventas esse quaestio de coma Berenices nostra 
(p. 47 sq.) demonstrabit. 

7) niustrium siderum solorum indices stellarum servati sunt velut 
Ursae maioris v. 27; Orionis v. 324; v. 586; aut eorum siderum, quibus 
explicatione opus est, ut Aurigae v. 156; Arietis v. 228; Virginis v. 144. 
— Indices stellarum Maniliani sunt inanes, cum magnas clarasque tan- 
tum siderum nimis notorum commemoret (de Delphino V 714 = Ar. 317. 
Ar. schol. p. 402, 18; de Deltoto I 352. V 715 = Ar. 234 sq. Ar. schol. 
p. 381, 2. Cat. p. 224; de Orione I 391 sq. = Ar. schol. p. 406, 16 sqq. 
[cf. adn. 1]; de Ursa maiore I 620 = Ar. schol. p. 344, 26). 

8) Velut e Cat. sunt interpolatae hae fabulae: de Ara (p. 418, 27 — 
419, 8 = T. p. 14. Cat. p. 263); de Deltoto (p. 380, 24 — 381, 2 = Cat. 
p. 223 b); de Lyra (p. 394, 1 sqq. = T. p. 7 sq. Cat. p. 230 b), quae iam 
antea in scholiis exstiterunt. . 



\ 



y 



'i' 



f 



— 25 — 

esse eodem fabularum libro et eodem commentario astronomico, 
cum consensus, quos inter Manilium et Catasterismos Hyginumque 
investigavimus, orti esse videantur e compendio mythologico non e 
scboliis Arateis, et disputatio, quae est de signis eclipticis, recurrat 
in isagogis (cf. p. 24 adn. 1). 

Summa igitur huius disputationis videtur esse: Manilium fa- 
bulas sidereas prompsisse e mythologico commentario Arateo.^) 



1) Germanicua an eodem commentario usus sit hand scio, cf. v. 91 
r^ Ar. schol. V. 681, v. 157 ~ 161 (Cat. p. 207. 210); v. 276/76 ~ 278; 
V. 25 + 226 ~ V. 30 + v. 27 (cf. Maybaum [de Cic. et Germ. Arati 
inter. Rost. 1889] p. 43; Thiele p. 47; Maase proL p. LXIX^). 



Atl. 
Bas. 
Bas. tab. 

BoU 

Bon. 

Harl. 

Mat. 

Mon. 

Mus. 

Phil. 
Sang. 

Vat. 



Vat. tab. 
Voss. 
Voss plan. 



n. De Manili doctrina astronomica. 

Tabella Siglorum. 

globus Atlantis Famesiani Thiele p. 19 sqq. tab. H— VI. 
cod. Basileensis German. AN IV 18. Thiele p. 143 sqq.*) 
eiusdem codicis tabula caelestis a Maassio (in Arati edi- 

tione) publici iuris facta. Thiele p. 167 sqq.*) 

Fr. Boll, Beitrage z. tberlieferungsgesch. d. gr. Astrologie 

u. Astronomie. Miinchen 1899. (Sitzgsber. d. bayr. Akad.) 
planetarium Bononiense (Bibl. publ. Boulog. s. m. 188 fol. 

30 r) = Planetar. Voss. Thiele p. 82 sq. p. 138. f) 

plana sphaera cod. Harleiani 647 Ciceronis. 

Thielep. 152 sq. p. 163.t) 
cod. Matritensis German. A 16 cf. Bethe, mus. rhen. 1893 

p. 91 sqq. Thiele p. 143 sqq. 

plana sphaera cod. lat. Monacensis 210. 

Thiele p. 158. 163. f) 
musivum Francofortense, quod Solem zodiaco circumdatum 

repraesentat. ) 

plana sphaera cod. Berolin. Phil. 1830. Thiele p. 164. 

plana sphaera cod. Sangermanensis 12957 (G = Maass, Ar. 

Com. p. 101) fol. 63 V. *) 

hemisphaerium cod. Vaticani graec. 1291 Ptolemaei; cf. 

BoU 1. 1. p. 119. 
eiusdem codicis tabula Solis et zodiaci; cf. Boll 1. 1. p. 126 sqq. 
cod. Vossianus German. 79. Thiele p. 77 sqq. 

eiusdem codic. planetarium. Thiele p. 138 sqq. tab. VII. 



Quantum imagines caelestes apud Manilium valuerint, cum 
primo exquiramus cognituri eius scientiam astronomiae, omnes si- 



*) hos codices Maassi humanitate inspexi. 

t) horum codicum imagines arte photographica pictas Thiele libe- 
ralissime in usum mihi tradidit. 

**) illud musivum Monasterii a. 1895 effossum vidi (cf. de eo archaeolog. 
Anzeig. 1897 p. 12). 



N 



f 



— 27 — 

derum descriptiones, quae fontibus litterariis deberi non videntur, 
componam cum sphaeris quibusdam^) et codicum picturis. 



Anguitenens: eius et an- 
guis facies I 331 sqq. 

Aquarius: nudus U 511. 
IV 797. iuveniscf.p.44 
Aquila: supina I 688 

Arcitenens'): dirigit con- 
tentu arcu inScorpionis 
caudam I 269 sq. 

Arcitenens: currens II 
246 

Arcitenens: veste indutus 

IV 560 
Arcitenens: ei lumen su- 

perest et unum quae- 
ritur II 260 
Argo: navigat in aslris 

V 13. 36 

Aries: respicit Taurum 
surgere I 264 

Cancer: lumina desunt 
Cancri II 259 

(Canis: Leporem compre- 
hendere quaerit. V 233 



PhU. Harl Bas. tab. 



Atl. Phil Mon. Mus. 



(Ar. 82; Cic.fr. XV; 
Germ.80;Avien. 
235;Hyg.II113) 



(Ar. 305) 



Atl. Phil. Harl. Mon. 

Bas. tab. 
Atl. Phil. Harl. Mon. 

Bas. tab. Vat. tab. 

Voss Plan. 
Phil.Harl.Mon.Bas.tab. 

Vat.tab.Vosstab.Bas. 

Voss. calend. attic^) 
Voss. tab. Voss. Bas. | Hipp. H 5, 16 al 

Mat. calend. attic. 
Atl. Phil. calend. attic. 

(t6 a6xQ0v idzl 

xatdyQOLfpov) 
Atl. Phil. Harl. Voss. 

Mat. cf. Thiele p. 38 
Atl. Phil. Vat. tab. Harl. 

Mon.Mus.cod.Dresd. 

(fig. 7 Thiele) 
Atl. Phil. Harl. Mon. 

Voss Plan. calend. 

attic. 



Atl. Phil. Bas. tab. 



(Ar. 351) 

Avien. 546sq. B.P. 
p. 80, 8. 81, 4 

Ar. schol. V. 893 ^ 



Canis: micans in radios 

1407 



Atl. Phil. Bas. 
Mat. Vat. 



Voss. 



Ar. 340. Ar. schoL 
p. 409, 10. Av. 
749.821. Hyg. 
p. 95, 21. B.P. 

p. 95, 19) 



1) Me contineo in afferendis notissimis, cum huic quaestioni suffi- 
ciant et aliorum imagines sive inepte sive omnino nondum factae sint 
publici iuris. - Non multum refert, figurae in ephaeris exstent an m 
manuscriptis. Nam omnes de globis quondam promptae sunt (cf. Thiele 
p. 169; Bethe, mus. rhen. LV 416 sq.). 

2) Arcitenentem Centaurum Manilius esse dicit I 270. U 171 sq. 

188. 444. 498. 533 al. 

. 3) cf. Thiele p. 57 sqq. 



Cetus: vasti hiatus Ceti 
I 356. 435. V 15 

Cetus: convolvens squa- 
mea terga | orbibus in- 
surgit tortis ... 1 433 sq. 
614. V 15 

Ecus : Delphinum compre- 
hendere festinat I 348 

Gemini:nudiII163.184^) 



_ 28 — 

Atl. Phil. Harl. Bas. tab. 

Voss. Bas. Mat. 
Atl. Harl. Bas. tab. Bas. 

Voss. Mat. 



\ 



Gemini: coniuncta brac- 
chia alterno nexu U 
164. 458 



Heniochus^): facies eius 

V 68 sq. 
Leo: currens H 346 



Libra: 'iuga Chelarum' 
(i. e. simplex Librae fi- 
gura)I611cf.IV548*) 



Atl. 

Phil. cod. 
Dresd. 
(fig.7 
Thiele) 

Bas. Mat. 



AtL 



rHarl. 

Vat. tab. 

Bas. tab. 

Mon. Voss 

Plan. Atl. 

Mus. cal. 

attic; cal. 

rust. ^) ; 
'Sang. al. 



(Germ. 390. 721) 



Sphaera v. 39. Hyg. 
m 17 p. 88, 23 



Hyg.m21.Mythogr. 
Vat. m 8, 12 



Atl. Phil Harl. Bas. tab. 

Vat. tab. Mon. Voss. 

Bas. Mat. Vat. Cal. 

rust. 
Mon. sphaera Dresden- 

sis^); alia monu- 

menta Thiele p. 71 

affert. 



Manetho H 136. 
Myth. Vat. HI 8, 
13 (Ar. schol. p. 
355, 15) 



1) Recte quidem Bouch^ p. 135 n.^ interpretatur versum 11 184 'Nu- 
dus uterque tamen, sentit quia uterque calorem' 'Ephebes nus a cause 
de la proximite du Cancre', sed illud argumentum futtile est, cum Aqua- 
rius quoque, quamquam iuxta frigidum Capricomum stat, vestibus ca- 
reat (TI 511. lY 797). 

2) Real museo Borbon. U 44. 

3) versus V 68 sq. '. . . primum iuga toUit ab undis | Heniochus, cli- 
voque rotas convellit ab imo' Scaliger recte ita explicavit (* p. 390): 
'Quia oriens ascendit, non solum dixit eum ascendere, sed quia auriga 
'convellere rotas ex clivo. Nam aurigae plostra aut carros per clivum 
'inigentes solent posteriores rotas nixu adiuvare. Quod Manilius dixit 
'ab imo clivo rotas vellere, tanquam haereant rotae ni adiuventur'. Exi- 
mie congruunt verba (V 20) 'Heniochus memor currus' et figura globi 
Famesiani. Ibi enim auriga flagello (equos) stimulans et pedibus in 
terram nixus genibus curvatis conspicitur, quasi laeva manu rotas ab 
imo clivo vellat. Similes sunt Nonni versus Dionys. XXXVHI 428 sqq. 

4) Poeta etsi 'Chelis' pro 'Libra' saepe utitur (III 305. IV 203. 547 al.), 
tamen illud signum a Scorpione distinguit (cf. 11 544. IV 473—477). 

5) cf. Beigel in Bodes astron. Jahresber. f. 1808. Berlin 1805 p. 97. 



\ 






A 



f 



Libra: *L. sub emerito 
considens orbe labo- 
rum' U 251 ^) 

Libra: ^humana est facies 
Librae' (i. e. Libripens) 
U529*) 

Lyra:inversa 1627(324). 

V325 
Olor: obliquus I 687 

Orion: Wicinus Geminis' 

1387 
Taurus: aversus surgit I 

264 al. 

Taurus: Geminos vocat 
summisso vultu et 
fronte I 265. IV 142 
(V 140) 

Ursae : earum et Draconis 
situs I 305 sqq. 

Cepheus:(subCepheoho- 
mines) Hragico prae- 
stabuntverba cothurno' 
V459 



— 29 — 

i. e. iugum in lancibus 
positum est, ita con- 
spicitur in sphaera 
Arolsiana p. 47 
Thiele 

Phil. Harl. Sang. (fol, 
72'). Vat. lab. cal. 
rust. indisco (Thiele 
flg. 3)») 

Atl. Harl. Bas. tab. 

Atl 

Atl. Phil. Bas. tab. Harl. 



Atl.Harl.Mon.Bas. tab. 

Vat. (Phii. Vat tab. 

Voss. Mat.). Mus. 
Pianisphaer. aegypt. 

apud Claracium pL 

248 



Phil. Harl. Mon. Mat. 
Bas. Voss. 

Manilius*) alludit ad 
vestem histrionis 
tragici,quaindutum 
Cepheum globus 
Farnesianus reprae- 
sentat (Thielep. 28); 
cf. V 470 



Lydus de ostent. 

p. 19, 9 W.2 

Firmic. Matern. 

VUI3 
Cat. p. 232 b, 20. 

Hyg. lU 6 
Ar.599.Avien.643. 

Hyg.ni7p.84,6. 
cf. p. 42 sq. 

Hyg.III20. Servius 
ad Ge. I 217 

Hyg.ni20p.89,24 
(Ar.l67.Sphaera 
V. 97. Cic.330. 
Avien. 423 sqq.) 

(Ar. 45; Germ. 48. 
Av. 138. Macrob. 
in Cic. I 18, 5) 



1) Nihil obstat, ne hunc versum et verba ^iuga Chelarum' ad ean- 
dem Librae faciem referamus. 

2) Ne quis putet ductus versibus IV 205 sqq. libripendem Pala- 
medem esse neve, ut illam sententiam probet, Ampeli historiolam (H 7) 
afFerat. Nam aliter explicanda sunt verba utriusque. Fabulam Ampeli, 
quocum Hermeneumata Montepessulana consentiunt (C .01. L. III p. 292, 12), 
restituit Maass (Zeitschrift f. christl. Kunst 1899 No. 11). 

3) Alios testes afiFert Thiele p. 71, quibus addas Chronographum 
anni 354 (cf. Strzygowski, arch. Jahrb. I suppl. [1888] tab. XXXIII). — 
Non imaginibus sed commentariis illustrantur versus I 268 et II 268, 
qui Scorpionem duobus signis se expandentem attingunt; cf. Ar. schol. 
p. 855, 14. Cat. p. 195 b, 17. Hyg. H 26. DI 26. 

4) Versus de Andromedae sidere Manilianus I 367 ^Expositam (Ab- 






— tJw ~^ 

Qiia ratione descripliones siderum Manilianae ab imaginibiis pictis 
pendeant, haec compositio docet. Sed praeter figuras notas poeta 
ad eas quoque, quae non servatae sunt, respicere videtur, cum, ut 
manifesta eius errata^) taceam, Taurum et Capricornum ea formet 
imagine quam ignoramus. Utrumque enim eis signis annumerat 
'quae fessa sedent pigras referentia mentes' (II 249) illum descri- 
bens 'Taurus depositis coUo sopitus aratris' (II 250), hunc 'an- 
gusto sidere flexus' (I 271)^) et 'Capricorne, gelu contractus . in 
aslris' (II 252). Similiter non itidem figurati conspiciuntur in 
Mehologio rustico Vallensi^) solo, aliter^) in sphaeris et codicum 
picturis. Tamen ea re non fiunt caduca quae de uno astronomiae 
fonte exploravimus, quoniam variae multorum siderum facies ex- 

stiterunt. 

Has imagines Manilius invenerit in globo an in plana sphaera, 
quaeritur. E formis ipsis, quippe quae de hoc in illam proice- 
rentur, cum certo colligi nequeat, nihil tribuo descriptioni Orionis, 
quem vultu averso apparentem poeta facit^), quomodo figurae in 
globis formatae sunt.^) At circuli caelestes, ut id diiudicemus, 
iuvant. Nam etiamsi ita coluri ut lacteus orbis et in quasdam 
sphaeras planas relati sunt^) et in commentariis astronomicis signi- 

dromedam) ponto deflet (Cassiope) scopulisque revinctam' ad saxa in 
quibusdam picturis obvia (Thiele p. 106) non respicit sed ortus est e 
memoria fabulae (V 551 sqq. Ovid. met. IV 671) et Arati (v. 202 sqq.). 

1) fabulis ductus Manilius coniungit vera condicione discrepante 
Aquilae sidus cum Aquario (cf. p. 7) et Ceti cum Andromeda (V 657 sq. 
I 356 sqq. 433 sqq.; cf. Ar. 354. 629 sqq. Ar. schol. v. 353. 355. [Germ. 358. 
640. Avien. 770. Nonnus Dionys. XXV 128 sq.]). Item falso fingit natura 
signorum commotus Pisces Aquarii undas subeuntes (I 273. 11 225 [447]. 
492. 542. 567. IV 385). Alter sane ad Aquarium obvertitur (cf. Atl. et 
Avien. 549 sq.), sed longe ab eo distat et separatur ab altero Andromeda 
Pegasoque (II 165). At omnes sunt signa aequorea (Pisces 11 194; cf. 
Ovid. met. X 78. 165; Aquarius II 558 [IV 345]. V 450). 

2) cf. n 445. 

3) cf. Real Museo borbonico II 44. 

4) Vulgaris Tauri imago Manili ante oculos obversata est vers. IV 

142 sqq. 

5) I 393 '(Orionis caput) Per tria subducto signatur lumina vultu*. 

6) Thiele p. 36. — Pictura Orionis, quae in codice Vossiano est, 
eximie congruit cum Manili versibus I 387 sqq. ; cf. quae de illa disseruit 
Thiele p. 120. Similis est figura in cod. Bas. fol. 34^^. 

7) Coluri sunt in globo Farnesiano et in tabula Basileensi, lacteus 
orbis in planis sphaeris codicum Monacensis Harleiani Philippicique et 
in fragmento globi Berolinensis (Thiele p. 42). Praeter haec ille circulus, 
quem plerumque quaeri Geminus V 69 dicit, caelatus fuit alba caera in 
sphaera anonymi commentatoris Aratei (cf. Ar. Com. p. 95, 30). 



— 31 — 

ficantur^) certis sideribus, tamen verba, quibus illorum situs poeta 
definit, eum globo versatili usum^) esse demonstrant. En: 
1 609 Alter ab excelso decurrens limes (Colurus) Olympo . . . 
613 . adverso concurrit rursus in axe, 
Et REDIT in caelum .... 

617 Principiumque suum repetito cardine claudit. 

618 Alter (Colurus) in hunc medium summumque incumbit in 

axem . . . 
624 Inde axem occultum (stringit) 

630 HlC ITERUM COIT IPSE SIBI MEMOR UNDE PROFECTUS. 

684 Alter (lacteus orbis) in adverso positas succedit ad Arctos 

687 Inde . . DESCENDENS tangit Olorem 

693 . . . rursus ascendere caelum 
Incipit . . . 

696 . . SUBIT te (Cassiepam) unde profectus . . . 

G98 Orbem ex illa coeptum concludit in ipsa. 
Qui^) praeter ilios circuli et quales siderum figurae repraesentata 
fuerint in ea sphaera, quam Manilius in usum vocavit, certo statui 
non potest. Libra et Taurus*) docent eum complures unius astri 
formas cognovisse neque eandem semper tenere. Itaque contenti 
sumus imaginum consensionem et usum globi demonstravisse. 

lam contemplemur astrorum enumerationem. Manilius post 
zodiacum, quem ab Ariete incipit^), collocat^) sidera et dividit^) 

1) Sidera colurorum Martianus Capella VTH 832 sq. enumerat, non- 
nuUa Hipparchus I 11, 17sqq.; lacteum orbem describit Hyginus IV 7. 

2) Ita ante me senserunt aliis de causis Passeri de Atlante Famesiano 
c. Xni p. 47 et Thiele p. 46 sq. et BoU, Beri. phil. Woch. 1899 p. 1014. 

3) Poeta commemorat: circulum arcticum I 566; tropicum australem 

I 568; aequinoctialem I 575; tropicum borealem 1582; antarcticum I 589; 
coluros I 603 sqq.; meridianum I 633; horizontem I 648; signiferima I 668; 
lacteum I 684. Zodiacum et tropicos in illo globo exstitissfi nescio an 
colligi possit ex his verbis 'Hunc (signifenim) tenet a summo Cancer, 
Capricomus ab imo' (I 672) et 'Alter (tropicus australis) ad extremi dk- 
cuEKENs sidera Cancri' (I 568). 

4) cf. pp. 28/30. 

5) I 263. n 219. 456. 485. HI 278. — F. Wieck (Beri. phil. Woch. 
1900 p. 1309) miratur, quod in fragmento Sangallensi mythologico Aqua- 
rius primo signoram loco est. Neque vero percepit scriptorem illius signa 
secundum menses disposuisse et a lanuario, qui in Aquari tutela est, 
initium fecisse (cf. Mommsen, r6m. Chron.» p. 305 sq.). Idem ordo re- 
currit in monumento Mithraeo, quod tractavit Cumont (Mysteres de Mithras 

II p. 395 fig. 315). 

6) I 255 sqq. cf. Gemin. c. I. 

7) I 275 sqq. 372 sqq. 446. V 19 sqq. 12 sqq. cf. Gemin. c. III 8. 13. 






respecto illo in borealia et australia. Itidem disponit Geminus^), 
qui etiam in ordine ipso, si non toto at per maximam partem 
congruit. Ecce: 



Borealia 



Manilius I 275 sqq. 



Geminus ni 8. 



Arat. 



Ursae 
Draco 
fGeniculus 
Bootes 
Corona 



Lyra 

^ Ophiuchus 

Cycnus 

Sagitta 

Aquila 

Delphinus 

Ecus 
* Deltoton 

Cepheus 

Cassiope 

Andromeda 

Perseus 

Auriga (cum Haedis 
et Capella) 

Pliades, Hyades 



Hipp. 



Hyg. II 1 



Ursae ^ 

Draco 



Bootes 
Corona 
f Geniculus 
Ophiuchus 
Lyra 
Cycnus 
Sagitta 
Aquila 
Delphinus 
Ecus^) 



Hyg. 



l 



JHyg. 



Hyg. 



Hipp. 



Arat. Hipp. 



,. 1 "'pp- 1 



Hyg. IH 

8—12 



Cepheus 

Cassiope 

Andromeda 

Perseus 

Auriga 

*Deltoton 



Hyg. 



Hipp. 
j Hipp. 



Hyg. 



— Eudoxus quoque (cf. Hipp. I 2, 17), Aratus (319/21), Hipparchus (U 4, 4 
in catalogo [cf. Rehm, Hennae 34 p. 252. 256]), auctor Sphaerae (47 sq.), 
Hyginus (H 1), Martianus Capella (VUI p. 310, 6) sidera signifero separa- 
verunt, sed illum alii (Eudoxus, Aratus, Sphaera) non segregant, alii 
(Hipparchus, Martian.) post omnia astra collocant, alii (Hyginus) inter 
boreaUa et australia. Altera praeter hanc partitio in catalogo excei-ptoris 
Hipparcheo invenitur, in quo positiones signorum et quorundam siderum 
(Ophiuchum dico, Ecum, Hydram, Orionem, Antecanem) ad circulum 
aequinoctialem definiuntur. Cum eadem in Eratosthenis quoque catalogo 
(cf Rehm, Herm. 34 p. 258) et aliquot scholiorum Arateorum locis , 
(p. 381, 2. 382, 7. 384, 16. 404, 22) exstet, Hipparchus videtur sidera zo- 
diaco divisisse eorumque situs aequinoctiali orbe significasse, excerptor 
autem in errore versari. 

1) m 8. 13. 

2) Maass (Com. p. XXVH 3) rectius Manitio interpungit. 



\ 



< 



f 



\ 



— 33 - 

Australia 



Manilius I 387 sqq. 



Orion 
iCanicula^) 

Antecanis 

Lepus 

Argo 

Hydra 
»Corvus') 

Crater 

Centaurus 

Ara 



oyg. 



Ovid. 



I 



Cetus 

Piscis australis 

Aqua Aquari*) 



A.rai>. 



Geminus III 13 

Orion 
lAntecanis*) 

Canis 

Lepus 

Argo 

Hydra 
1 Crater 

Corvus 

Centaurus 

ATvi 

Piscis australis 

Cetus 

Aqua Aquari 

Flumen.^) 



I 



Necessitudo palet. Nam si parvas differentias neclegimus, quae 
partim^) e levibus siderum vicinorum permutationibus partim^) ex 
Arati imitatione ortae sunt, diversis locis inserunt Deltoton solum.^) 
Sed cum illud in HipparcM catalogo, quem Geminus sequitur^), 



1) De nomine Caniculae, quae eadem est atque Canis, recte dispu- 
tant Scaliger* p. 406 et Dittmann (de Hygino Arati interprete) p. 13 adn. 12. 

2) Antecanem Cani praeceseisse in codicibus eo evincitur, quod aliter 
'yi^^mv' excidere non potuit (cf. versionem latinam et haec Martiani Ca- 
pellae Trocyon; Orion; Canicula' p. XXIX 6 Maass prol.). 

3) Plurimi collocant Corvum post Crateram, cum Manilio consen- 
tiunt Ovidius (fast. H 266) et Anonymus tertius (Comm. p. 311, 23). 

4) Versus I 438/42 a multis male intellectos, ii^quibus Fusio Aquae 
commemoratur, Scaliger* p. 62 explanavit. 

5) Primo libro Manilius Flumen omisit, quinto obiter stringit hoc 
versu 'Fluminaque errantis late sinuantia flexus' (V 14). 

6) Lyra-Ophiuchus; Canis - Antecanis ; Corvus-Crater; Cetus-PiBcis 

australis 

7) Draco-Geniculus. Ab ordine Arateo tribus astris enumeratis Ma- 

nilius discedit. 

8) nam Hyades et Pliades, quas Geminus anticipat (ffl 3), hoc loco 
(I 371) Manilius ipse annexuit, ne quid grave sidus omittat. Ignobilia 
sidera aquilonia Asellos dico et Praesepium hic quidem praetermittuntur, 
sed huius mentio fit obscuris sane verbis IV 630 sqq. et illi commemo- 
rantur V 174 sq. Eorum nomine lugulae' multi iniuria offensi sunt, 
cum idem legatur in codice Columellae optimo Sangermanensi XI 2, 76 
(cf. editionem Laurenti Lydi Wachsmuthianam secundam p. 311, 21). 

9) cf. Maass, Comm. prol. p. XXV. 



— 34 — 

inter Andromedam et Perseum positmn sit^ apparet utrumque mu- 
tavisse, ut Cephei familiam continuo enumeraret. ^) 

Alia, quibus consensio augetur, conferre supervacaneum est. 
Eam enim per astronomicas huius libri partes^) durare et excipere 
necessitudinem^), quae inter Manilium Achillemque est, Malchin^) 
intellexit. Idem autem his rebus patefactis ea, in quibus poeta 
cum utroque consentit, Posidoni^) esse ita demonstravit, ut, quo- 
modo illius astronomica Manilius cognoverit^), quaestio oriatur. 
Ad eam solvendam argumentum de facie terrae globosa poetae in 
disceptationem vocabo: 
I 215 sqq. Idcirco terris non omnibus omnia signa 

Conspicimus. nusquam invenies fulgere Canopum, 
Donec Niliacas per pontum veneris oras; 
Sed quaerent Helicen, quibus ille supervenit ignis, 
Quod laterum tractus habitant, medioque tumore 
Eripiunt terrae caelum visusque coercent. 
In hac argumentatione duo falsa indagamus, quorum alterum omit- 
timus, cum Canobus, etsi iam Cnidi et Rhodi Graecis erat visi- 
bilis'), tamen Alexandriae demum fieret visibilior^), alterum tene- 
bimus. Numquam enim Aegyptus Helicen totam non videt.^) In 
eodem errore versatur Plinius^^), qui, ut item terrae globositatem 

1) Idem consilium Hyginum ducit (11 1) : '. . et Cepheo et eius uxore 
Cassiope filiaque eius Andromeda et genero Perseo'. 

2) I 566—702 et 805—812 paucis versibus omissis. Addas posi- 
tionem stellarum fixarum: Manil. I 394 ~ Gemin. I 23 (cf. Malchin 1. i c 
p. 11). 

3) I 66 — 873 paucis versibus omissis. 

4) Fr. Malchin 'de auctoribus quibusdam, qui Posidonii libros me- 
teorologicos adhibuerunt' diss. Rost. 1893 p. 5 sqq. 12 sqq. idem in museo 
rhen. 53 (1898) p. 494. Ei assentitur BoU in Fleckeis. annal. suppl XXI 
p. 217*. 

5) Cursim dico Thielium fugisse, quantum zodiacus tribus lineis in 
globo Famesiano notatus ab Hipparchi (I 9, 11 sq.) sententia recedat et 
cum Posidoniana congruat (cf. Gemin. Y 51; Achill. c. 23 p. 53, 2—8; 
Cleomed. I 4; Macrob. in Cic. Somn. Scip. I 15, 10). 

6) Philosophumena stoica (librorum I. E. IV) et scientiam geogra- 
phiae (IV 585 sqq.), quae eidem Posidonio Manilius debet (cf. BoU 1. c. 
p. 218sqq.), ab hac quaestione seponam, item coUectionem placitorum 
lacteum orbem explicantium, quade supra iam disputavimus (cf. p. 21). 

7) Hipparch. I 11, 8; alios testes affert Maass, Arat. p. 363 sq. 

8) Gemin. IH 15; Posidonius p. 75 Bake; Ar. schol. v. 351 al. 

9) Simplic. et Philopon. (cf. p. 35*) Scaliger^ p. 39. Knaack, Herm 
XXn p. 639. BoU 'Beitrage' p. 123 A. 

10) Eius locum exscripsit Mart. Capella VI p. 593. 



i 

4 



> 



f 



4) 



\ 



^ 35 ^ 

demonstret, dicit (h. n. II 70, 178): 'Septentriones non cernit Tro- 
godytice et conGnis Aegyptus neque Canobum Italia'. Eorum auc- 
torem communem argumentum nimia contractione ad perversitatem 
depravavisse verba sequentia docent, quibus positiones Canobi et 
Ursae recte comparantur: 'Adeoque manifesto assurgens fastigium 
curvatur, ut Canobus quartam fere partem signi unius supra ter- 
ram eminere Alexandriae intuentibus videatur, eadem a Rhodo 
terram quodammodo ipsam stringere, in Ponto omnino non cer- 
natur, ubi maximc sublimis Septentrio'. Error igitur est excerp- 
toris.^) Argumentum ipsum*), quod inter Posidoniana hic poeta 
aftert, philosophi Rhodii*) esse Plinius prodit. Nam verba eius 
posteriora, quae a praecedentibus seiungi non possunt, ad Posido- 
nium satis certo revocantur.*) Itaque Manilium illum ipsum non 
adiisse apparet. His autem excerptis etiam aliena a Posidonianis 
fuerunt admixta. 

Poeta enim ad rationem adversariorum^) quorundam positiones 
siderum Hygini^) consensu definit ita, ut regionibus septentrionali et 
australi dextram partem caeli et sinistram opponat'), quas easdem 
esse Rhodius») contendit. Hanc de caelestibus partibus sententiam, 
quippe qua Achilles repudiata interpretibus Arati quibusdam ut pro- 
priam tribuat (p. 72, 15) et sequatur scriptor isagogae in eundem 
poetam anonymus^) (p. 102 a, 3—7 M), quem indidem atque Hygi- 
num hausisse Maass perspexit (prol. p. XXIII), frequentem fuisse 

1) nium non solmn excerpsisse sed etiam supplevisse commemoratio 
throni Caesaris Pliniana patefacit (H 70, 178) et nostra conclusio de lactei 
orbis fabulis supra facta (p. 21). Hac de causa locus Plinianus errori- 
bus scatet. 

2) Recte hoc argumento utuntur Simplicius (in Aristot. libr. de 
caelo) p. 547, 17 sqq. et Philoponus (in Aristot. meteorol.) p. 18, 31 sqq. 

3) Posidonius ortum Canobi non ubique visibilem ad varia demon- 
stranda adhibuit (cf. Strabo E 119. Cleomed. I 10 p. 92. Maass, Arat. 
p. 363 sqq.). 

4) cf. Maniti disputat. in Gemini editione p. 257. 

6) Pythagoras, Platon, Aristoteles cf. Aetius H 11, 1 p. 339a, 4—7. 
De sententia Pythagoreorum cf. Aristot. de caelo H 2 p. 284 sqq. et Achill 
p. 62, 8. 

6) I 6 p. 23, 21. IV 8 p. 106, 1. 

7) I 380. n 284. 292. HI 184. V 131. - At Plinius dicit laeva parte 
mundi ortum esse H 8, 32. 11, 50. 54, 142. 

8) cf. Cleomed. p. 16, 23. 208, 26 ZiegL; Achilles p. 62, 8. 72, 13; 
Ajionym. II p. 132, 15. 

9) Apud hunc scriptorem solum cum duae sententiae inter se dis- 
crepantes exstent (p. 102 a, 3 ~ 132, 15), seriem appendicis interpolatam 
Maassio dissentiente (prol. p. XXIII) putem. 



I 
I 



^ 36 — 

in lilteris Arateis^) elncet. Cum eaedem, quarum fragmenta iri 
isagogis ad nos pervenerunt, excerptis Posidonianis quoque abundent, 
iure dicemus poetam per earum^) aliquam Rhodium^) adiisse. 

Manilius igitur ad sphaeram interpretandam in usum vocavit 
commentarium astronomicum Arateum*) (cf. p. 25). 

Appendicis instar quam imperitus matheseos et astronomiae 
poeta fuerit, ut demonstrem, nonnulla exponam. 

Anni cardines, qui coluris zodiacum secantibus definiuntur 
(cf. Gemin. V 50), Manilius ponit modo in prima signorum parte^), 



\' 



1) Locus, quo alterius sententiae mentio fit, scholioram pristinoram 
non fuit (ad v. 69) ; cf. Maassi prol. in Arat. edit. p. XI sq. 

2) velut isagoga bis excerpta quamvis Posidonianorum referta re- 
giones caeli altero modo nominat p. 319, 1. 

3) Etsi Posidonius ab astrologicis rebus non aversus fuit (Boll 
Fleck. ann. 1. c. p. 221 ^ 234) et prooemia Maniliano (I 40 sqq.) similia in 
isagogis complectuntur (Achill. p. 27. Anonym. I c. 1 p. 89), tamen ea, 
quae eius generis poetae et illis scriptoribus communia sunt (de aspec- 
tibus cf. Anonym. H p. 128 c. 13 ~ Gemin. II 7. 16. 2—4 r^ Manil. H 
273. 288. 402 sqq.), e compendio astrologico fluxisse puto (cf. Gemin. 11 

5. 8. 12. 18). 

4) De scriptore illius commentarii coniecturam faciam: Cum Aetius 
signilicationem verborum dextri laevique a Manilio probatam Pythagorae, 
pfatoni, Aristoteli tribuat et aliae res a nobis ad Posidonium revoca- 
rentur (cf. p. 34), scriptorem duos fontes exhausisse apparet. Academicum 
igitur, qui Posidoniana excerpsit, ut Aratum interpretetur , postulamus. 
Volvas 'Aratea' quaeso: (p. 160) «Eudorus alexandrinus, philosopus aca- 
demicus, Strabonis aetate excerptum Diodori (discipuli Posidoni) librum 
Arateum posteris suppeditavit simul commodiore ut videtur condito poe- 

tae commentario». 

Nescio an Hyginus eundem commentarium adhibuerit, cum eius 
descriptiones Manilianis arte cohaereant: 



de Equo Manil. I 348 

de Geminis H 164. 458 



Hyg. p. 88, 23 
p. 90, 17 



Sphaerae v. 39 sq. 
Myth.Vat.IU8,12 

cf. imag. p. 28 
cf. p. 42 
Ar. schol. V. 172 
Avien. 643 ; Atl. 
Ar. 82 
ServiusGe.1217. 

(Ar.l67;Sphaera 

97; Avien. 423); 

cf. imag. p. 29 

Accedit ut nominibus dextri et sinistri uterque paxtem caeli orientem et 
occidentem significet, cf. p. 35. 

5) I 615 sqq. IH 682 assentiuntur Arat. (Hipp. H 1, 15), Hipp. I 5, 11, 
Posidon. (Gemin. I 9 p. 286, 15 Manit.); Isag. bis exc. c. 20 p. 320; Atl. 



de Geminis 
de Hyadibus 
de Olore 
de Ophiucho 
de Tauro 



1387 

1371 

1687 

I 331 sqq. 

I 264 sqq. 



p. 90, 15 

p. 90, 5. 8 
p. 84, 6 
p. 87, 8sqq. 
p. 90, 5. 89, 2^ 



- m - 

modo in octava^), nunc in decima.*) Item titubat de temporibus 
anni constituendis. Ea initium capientia facit e Solstitiis et Aequi- 
noctiis^), alio loco e prima parte signorum*), tertio e mensibus 
ineuntibus. ^) 

Manifesti errores in astronomicis occurrunt. Nam, ut falsa 
ortuum tempora taceam*'), duo astra commemorat, quae non modo 
non conspiciuntur, sed ne exstant quidem. A Lyra Fidem distin- 
guit et bis^) refert eiusdem sideris ortum, cum alterius nominis^) 
significationem omnino non intellegeret. Similis res in Haedis est, 
quibuscum tertium connectit.^) Sine dubio auctor, cui Manilius 
se addixit, et Lyram Fidemque^^) et Haedos Haedumque^^) promiscue 



1) m 257. 680; item Plin. h. n. H 19, 81; Mart. Cap. VHI 832; 
Gemini vers. lat. p. 286, 13; Ar. schol. v. 499 p. 438, 12; v. 509 p. 440; 
Isag. bis exc. c. 8 p. 316. Hyg. p. 101, 16. 

2) HI 681 (cf. Manit. edit. Gemin. p. 255). 

3) id est octava in parte signoram HI 680. 671/74. cf. Mart. Cap. 
Vin 874; Auson. ecl. 8. 10. 

4) I 607 sq. n 265 sqq. HI 253. 682; cf. Quint. Cic. p. 68 Buech. 
Hyg. I 7. Gemin. 1 9. Firmic. Mat. H 10. C. I. L. P 1 p. 281 (sub Sagittario). 

5) id est mediis in signis H 159 sqq. 176. 182. 187. 193. Mommsenio, 
qui Manilium suo Marte ita dividere putat (r6m. Chron.* p. 300 sqq.), 
non assentior, cum ad poeitionem anni cardinum Eudoxianam eum re- 
spicere mihi persuasum sit. De illa conferas verba Hipparchi I 5, 11 
'eI y.htot ys ra sigri^ivcc ^eyrjfifta) [i. e. aequinoctia et solstitia] xara 
liiacc ra ^flbt^ta xftrat, a>g EMo^og (pri6iv\ (Praeter Mommsenium de car- 
dinibus tractaverunt Gruppe, Herm. XI [1879] p. 235 et Unger, Fleckeis. 
annal. 141 [1890] p. 502 sqq.) cf. Servius ad Ge. I 43. Auson. ecl. 11. 

6) cf. Scaliger* p. 368 sqq. 

7) V 325 sqq. 410 sqq. 

8) Confundit fidem et fidiculae tormentum V 410 sqq. 

9) V 312 sqq. Haedi antecesserunt V 103 sqq. 

10) Tidis' apud Varr. r. r. H 5, 12. Cic. v. 42. 461. Columell. XI 2, 14. 
'Fidicula' apud Columell. XI 2, 36; Plin. h. n. XVIH 234; version. lat. 
Eratosth. catal. p. 134b, 8 M. legitur. — Similiter Ovidius errat, qui 
Lyram occidentem bis inducit fast. I 654. H 76. Firmicus Mat. Manilio 
non adeo se addixit, ut ipse quoque in eundem errorem labatur. Nam 
primo loco (Vm 12) Lyram omittit, secundo sane (c. 15) Manili versus V 
410/16 exscribit et Lyram tormentum esse putat. 

11) Haedum pro Haedis ponunt Sphaera v. 23, Horat. carm. HI 1, 28, 
Propert. H 26, 56; Ovid. a. a. I 410. C. Gl. L. HI p. 293, 31. 170, 12. 
241, 51. — Clodium Tuscum, qui ortum et Haedorum et Haedi refert, 
de uno eodemque sidere surgente loqui e Columellae testimonio colligo, 
ita ut diversis nominibus duos ortus, matutinum et vespertinum, signi- 
ficet (cf. editionem Laurent. Lydi Wachsmuth. alteram p. 132, 8 et p. 135, 1). 
At Firmicus Matemus Manilium sequitur VHI 6. 12. 



— 38 — 

iisurpaverat. \) Cum igitur hi errores ex eius ignorantia orerentur, 
Scaligero assentiemur qui dicit (^ p. 370): 7uit Manilius imperi- 
tissimus earum rerum, quas tractabat et quae ab aliis scripta legit, 
ea satis habuit sine delectu versibus concipere'. 



III. De Germanico Manili imitatore. 

Ut Manili aetatem definiamus, cum eius ipsius verba saepe 
obscuriora^) fide careant^), ex eis, quibus cum Germanico aequali 
poeta consentit, uter ab altero pendeat exploremus. 
Aciem intendas quaeso in hos versus Caesaris: 
184 sqq. lasides etiam caekim CUM CONIUGE Cepheus 
ascendit TOTAque domo^ quia luppiter auctor 
est generis, 

'Tota domus' filiam*) solam significat, cum in sequentibus Cassiope 
excepta (v. 193) Andromedae tantum mentio fiat. Hoc est mirum. 
Sed Arato inspecto, apud quem legitur: 

179 sqq. Ovd' aga Kricpfjog fioysQbv yivog "laeidao 

avxoig aQQYixov xataxsLatai, dW ccQa xal z&v 
ovQavbv eig bvofi' rjXd^sv^ ijtsl ^tbg syyv&ev fj6av' 
Germanicum pronomen tav vocibus 'Cepheus' et Hota domo' id 
est mater filiaque vertisse intellegimus. Prior igitur commemoratio 
Cassiopes (v. 184 coniuge) vitiosum est additamentum. Unde illa 
orta sit, ut perspicias, Manilium volvas: 
V23 Andromedamque negans genitor CUM coniuge Cepheus.^) 



— 39 — 

/' 
Arietem esse signum obscurum quamquam Aratus eiusque inter- 

pretes atque etiam Germanicus ipse (v. 229) dicunt et Manilius 

unus negat (cf. p. 11), tamen alio loco sibi ipse repugnat: 

532 nobilis hic Aries aurato vellere (quondam . .). 

Quid? quod eadem verba eodem versus loco apud hunc exstant: 

II 212 Et sua respiciens aurato vellere terga cf. I 263. 

Sirii ortum Germanicus ita describit: 

339 sq. ^nullo gaudet maiusve minusve 

agricola et sidus primo speculatur ab ortu'. 

Quid sibi volunt verba 'maiusve minusve'? Putet quispiam^) ea et 

orientem Canem et occidentem attingere, sed obstant haec Arati 

scholiastae (p. 408, 22): ^ZelqCov ov fidvov trjg dvatoXfig dcd tb 

xavfia xal tbv 7toki>v vtc avtov ycvd^Evov TCVQStbv at^dTjifiv 

Xafipdvofisv, dkld xa\ dvvovtog ai)tov trjg tl^v^sog at6^av6fisd^a\ 

e quibus ab agricola timeri Sirium surgentem pariter atque ce- 

dentem elucet. Rectius verba ita interpretabimur, ut rusticus e 

modo oriendi (v. 340 ortu) ea colligat, quae sibi aut gaudio aut 

dolori anno vertente futura sint. Hac cum explicatione versus 

Manili congruunt: 

I 401 sq. Hanc (Caniculam) quam surgentem primo cum redditur 

ortu 

Montes ab excelso SPECULANTUR vertice Tauri, 

Eventus frugum varios et tempora dicunt, 

Quaeque valitudo veniat, concordia quanta, .... 

Vides Germanicum ad verbum exscripsisse hunc poetam et vix nisi 

huius auxilio perspici posse. Hac re cognita clausulas et singula 

verba, quae a Manilio Caesar mutuatus est, componam: 



Manil. 



I 259 
272 

H 248 

|I301 

305 



— sidera mundo 

— defundit Aquarius Urnam | 

— fundens et Aquarius undasj 
certior (Cynosura) 

Has inter — 



1) Item Ovidius a. a. I 410 r^ met. XIV 711. 

2) velut I 7 sqq. 384 sq. 798 sqq. IV 764 sqq. 

3) Ex eisdem argumentis diversa collegerunt viri docti, quos enu- 
merant Kraemer (de Manilii astron. diss. Marpurg. 1890) p. 5 sqq. et 
Bechert (de Manilio astronomic. poeta Progr. Lipsiae 1891) p. 12 sq 
Ribbeckmm (Gesch. d. rom. Dichtg. nill) et Dessaum (prosop. imp. Rom 
U 327) unos nommo, qui falsa interpretatione versus V 513 sunt decepti 



\ 



Gerra. v. 17 — sidera mundo (eodem versus loco) 
V. 387 — defundit Aquarius undas 

(eodem versus loco) 
V. 45 certior est Cynosura 
V. 48 Ilas inter — ( „ „ „ ) 



Lucret. I 788 
Baudri ab.655 
(An.inp.311) 
Hyg. p. 33, 7 
Cic. fr. VIH 



4) Perseus, cum Medusam necavisset, in caelo positus est cf. p. 6. 

5) Clausula versus ''cum coniuge' facile memoria tenetur; cf. Ovid. 
met. IV 467. EX 103. Lucan. 11 728. carm. epigr. 313, 1. 317, 2. 385, 1. 
452, 1. 512, 8. 640, 1. 854 al. Buech. 

6) velut Scaliger* p. 58, qui consensionem Manili et Germanici in- 
vestigavit, sed ductus versu 341 in codd. optimis A P omieso non plane 
intellexit. 



M 



— 40 — 



il. 355 sq. 


386 


433 


578 


694 


n 28 


212 


UI 181 


472 


IV 548 



— relictam | Andromedam — 

— maximus auctor 

— squamea terga (Ceti) cf. I 614. V 15 

— noctemque diemque cf. UI 231. 396 
aplustria (Ratis) 

poena Andromedae 

— aurato vellere — cf. I 263 

— demergit in undas 

— proprio sub nomine — cf. IV 379 

— aequato — pondere Librae 



V 23 — cum coniuge Cepheus 
646 Nixa genu species — cf. I 315 






V 



m 



— 41 — 

Germ. v. 199/200 — relictam [ Andromedam — 

(eodem versus loco) 
V. 2 — maximus auctor ( „ „ „ ) 

V. 721 — squamea terga ( „ „ „ ) 

V. 434 — noctemque diemque (498) 
V. 345 — aplustria puppis (eodem versus loco) 
V. 205 — poenae facies (= Andromeda) 
V. 532 — aurato vellere — 

(eodem versus loco) 
V. 159 — demersus in undas („ „ „ ) 
V. 335 — proprio sub nomine („ „ „ ) 
IV 27 aequatae librato pondere chelae 

(eodem versus loco) 
V. 184 — cum coniuge Cepheus 

(eodem versus loco) 
V. 627 Nixa genu species ( „ „ „ ) 



Baudri abbas 
651 

Ovid. her. 
VI 2 



Carmen Manili Germanicum lectitasse hac comparatione ^) de- 
monstratur. Itaque nobis licet viris doctis^) assentiri, qui hunc 
illius prooemium ante oculos habuisse asseverant. 

lam, cum poetae Arateorum omnes Astronomicon libros notos 



1) Addo consensus aliquot minus certos 



Manil 

I 357 (Andromedam) ex- 
positam 
366 nobilis — Capella 

n 15 — cunabula magni 
31 furto Cycnum 
33 morsu Cancrum 
544 — Scorpius acer 
cf. n 513. y 698 
565 Nemeaeus Leo 



Germ. 
V. 356 expositam 

685 Caprae nobile 

lumen 
34 incunabula magni 
276/7 Cycnus | furta 
544 morsu (Cancer) 
IV 61 Scorpius acer 



547 Nemeaeus Leo 
(lY 58) 
m 257 — Capricorni — bi- IV 130 — Capricomi 



formis 
264 — ardentis — Can- 
cri 



biformis 
6 — ardentem Can- 
crum — cf. IV55 



Seneca Thyest. 859. 
Avien. 1166. 



424 — ardenti — Leoni IV 150 Leo — ardet 



Lucan. IX 536. 

Auson. eclog. 9, 7 
Seneca Thyest. 855. 

Avien. 395 



V556 palla (Andromedae) 204 palla (Androme- 

dae) 

2) Scaliger» p. 24. Cramer (de Manili elocutione Argentor. 1882) 
p. 58sq. Maass (de Germanici prooemio) p. XII. Uter imitator sit, nisi 
alia argumenta nobis prompta essent, dubitarem. At genituram Augusti 



r 



i 



* ■ •• 



\ 



fuisse apertum sit, tempus definire possumus, post quod illud car- 
men editum esse nequit. Nam ex eo, quod Germanicus Aratea 
inter Augusti mortem condidit^) et Ovidi fastorum retractationem 
(a. 17), Manilium ante annum nostrae temporum rationis decimum 
sextum*) Astronomica fecisse cogitur.^) 



uterque videtur forte commemorare (Manil. 11 509 sq. German. 558 sqq.), 
de ea conferas quae Bechert 1. 1. p. 17 et Maass 1. 1. p. IV sq. dissenienint. 

1) cf. Maass 1. 1. Etsi Ehwald (Bursians Jahresber. 80 p. 51) Maassio 
non prorsus assentitur, tamen cogimur Germanici verbis v, 3 'tibi sacra 
fero doctique laboris primitias' et Ovidi fast. I 25 'vates rege vatis ha- 
benas' Aratea priora quam fastos retractatos putare. 

2) Finem propius ad Augusti mortem admovere nequeo. Nam versus 
I 384 sqq. I 800 (cf. Scal.* p. 98) nondum satis perspicio neque cum se- 
quentibus (I 925 sq.) conciliare possum, quamquam doctae disputationes 
Kraemeri et Becherti mihi notae sunt. 

3) Voigti sententiam, qui Arateorum poetam eundem esse atque 
Astronomicorum putat (Philolog. 58 p. 199 sq.), neclexi, quod perversa est. 



_ 42 — 

IV. De Manilio et 'Sphaera'. 

Felix Wieck») Manilium Sphaeram, quae Empedoclis fertur, 
i„ usum vocavisse iontendit et studet argumentis conf.rmare. Hanc 
1" 2" a Maassio^) reiectam nostris in quaestmmbus me 
^TTe neclexisse demonstrabo. lUius argumenta cum poetae 
Roman" fontibus et testibus litterariis conferre saUs habeo. 



Sphaera: 
V. 1—4 



V. 



3-4 



V. 21 



Manilius: 
I 303 sqq. 

I 305-307 

337 sq. 



V. 20 sqq. 



69 sq. 



366 sqq. 



I 387 sq. 



AaaiiQolq iv &6tQ0ig Cernere vicinum Ge 



laiiLTlQoq '^QiGiV 
lisyag 
^idv^oig nQOtsLvsi 
IBlQa dBlioviiBvog. 



minis licet Oriona, 
In magnam caeli ten- 
dentem bracchia 
partem. 



fontes et testes: 
Manilius pendet ab 

Arati^) v. 50 sqq. 

28 sqq. cf. p. 29. 
Manilius pendet ab 

Arati v. 46 sq. cf. 

p. 29. 
Uterque de alio sidere 

loquitur, at similis 

dicendi modus na- 

turareiexigitur: cf. 

I 364. 369. 
Manilius pendet ab 

Ovidifast.V125sqq. 

114; cf. p. 13. 
cf. V 12. 58. Differen- 
tia in his descrip- 
tionibus aperta est. 
Accedit quod Vitru- 
vius IX 5, 2. Arati 
schol. V. 322. Hyg. 
III21p.90,14sq.et 



1) Sphaeram Empedoclis quae dicitnr recensuit F. W. Gryphiae 1897 
^' ^^TDrol P XXXnsq. Maass ductus figuris et etymologiis sidemm 

prompsisse putat. bed eum lugw, <1"" ^ nomina 

L I 272) et aUus alio modo f J^^l^^f ^„^''f L aut "^si^^^ 

S:^:T^. ?^%~ "" rBTaSS-%uiWam cf. ea, 

quae Maass 1. c. p. XXXIV exposuit. „,,^o,.atu in Arati edi- 

^ 3) Quantum Manilius Aratum «ectetur ex apparata m Ara^ 

o) v^uo, „/^ilpr+i Malchini (1. c.) coUectione p. 4/ eiucei-. 

tione Maassiana cntico et e soUerti iviaicnmi (,i. k..} 



\ 



f 



p 



I 



Sphaera: 



- 43 - 
Manilius: 



V. 63 
V. 140 sq. 
V. 137 sqq. 



1412 

II 231 1 

III 257 1 



V. 



95 



IV 142 



fontes et testes: 

sphaerae (cf. p. 27) 
propinquitatem si- 
derum testantur. At 
Manilius et Sphaera 
commentario astro- 
nomico usi esse vi- 
dentur. cf. Sphaer. 
68 sqq. '^ Ar. schol. 
V. 322. 324. Manil. 
^^^sqq.^^Ar.schol. 
V. 324. V. 586. Hyg. 
in 33; cf. p. 241 

cf. p. 3. 

Uterque bestiam mon- 
struosam describit, 
qualem picturae re- 
praesentant et astro- 
nomi interpretan- 
tur^); cf. Manil. 11 
170sq.240. IV 257. 
568. 795. 

In hoc argumentum 
idem cadit quod su- 
pra (p. 32^) adno- 
tavirSphaeranomen 
sideris e similitu- 
dine Tauri explicat, 
Manil. e signi facie 
mores hominum col- 
ligit. Similitudover- 
borum ex eo orta 
est, quod uterque 



1) Capricomum, cui nuUa pars humana est (11 172), biformem (II 
170. 240. m 257) mixtumque e capro et pisce (11 669) poeta inducit. Ita- 
que dicit: 'ambiguum sidus terraeque marique' (11 231. IV 795) et tn- 
buit ei duo vis genera (IV 257 sq. cf. Boucht? p. 145 sq.). Cum Sphaerae 
verbis et Manilianis congniunt haec Manethonis apotel. J 23 'AlyonsQaig, 
yalns ts xal ^Satog &iitpi§tog ^^g' et verba, quae apud interpolatorem 
cod. T leguntur: '{Aly^TiSQiog) iml ^s xigevygog, M xal oi^gav ix^vog 
(Rehm, progr. p. IH). 



V. 129 sqq. 



IV 219 sqq. 



V. 146 



IV 259 



_ 44 _ 

Sphaera: Manilius: fontes et testes: 

Taiirum ita stantem 
viderunt; cf. Ovid. 
trist.IV6,l sq.jPane- 
gyr. inMessall. 170. 
Alludunt ad coiendi 
legem agricolarum, 
cuius mentionem fa- 
ciunt Nonnus Dion. 
XLII286sqq.etPs.- 
Hipparchus (Maass, 
A. E.) p. 145,5sqq. 
Hac de re supra dis- 
putavi (p. 42^); cf. 
Germ. HI 18. 

Praeter haec argumenta, quae irrita esse demonstravi, Wiecki 
sententia nititur nominibus potissimum ^Arae' et ^Aquari luvenis'. 
De priore enim 3Ianilium, cum illud sidus semper ^Aram'^) appellet, 
in exemplari graeco ^aiiog, quae Sphaerae (v. 49) vox est, non 
%^vtriQvov^) invenisse contendit. Decipitur. Nam Cicero (v. 184) 
Avienusque (v. 847) Arati %^vxriQiov (v. 403) ^Ara' verterunt, et 
Ovidius (met. 11 139) Hyginus (II 39 al.) aliique^) hoc astrum eodem 
nomine significant. Item in errore versatur, cum ad versum 146 
adnotet: ^sic (Naog) Aquarius a Manilio fere solemni significatione 
luvenis vocatur, quam praeter Sphaeram Graeci ignorant'.*) Graeci 
quidem forte ignorant, quod meminerim, sed Romani (cf. Ovid. fast 

1) I 421. 431. V 18. 341. 

2) De nominibus Ideler dicit (Sternn. p. 280) ''das d-vtrJQiov des Arat 
und die Ara des Cicero Manilius Hyginus Avienus ist ein Opfertisch, 
das '9'vfitarrjptoi/ und turibulum des <(Hipparchus^ Ptolemaeus Geminus 
Vitruvius und Germanicus ein Rauchfass, jener ist auf demBorghianischen, 
dieses auf dem Dresdener (= arab.) Globus gebildet'; cf. Thiele p. 147. 
Bethe, mus. rhen. 55 p. 417; cf. Hermeneum. Einsidl. C. Gl. L. EI 241, 61 
'to Q'v6Lcc6triQLov ara (caeli)'. 

3) Anonym. HI p. 311, 18 (hinc Baudri abbas v. 663); anonymus 
poeta Anthol. lat. I 2 n. 761, 76. 

4) Manilius nomina ^Aquari' et ''Urnae' (E 561 ; cf. H 542) promiscue 
usurpat, ut unum (H 667) idemque sidus significet; cf. E 406 (I 272; cf. 
Anth. lat. I 2, n. 761, 15 'umifer'). Cum ipse dicat (II 230 sq.) signum e 
partibus terrena et marina constare, utitur figura quam nos 'pars pro toto' 
vocamus (cf. quae supra de Capricorni nomine disputavi p. 5^. In co- 
dicis Harleiani 647 plana sphaera caput Aquari circumdatur his verbis: 
'Ganimedes. Urna. Aquarius'. 



V 



< 



J 



\ 



— 45 — 

I 652. Avien. 550. 832. 838), et qui Aquarium Ganymedem esse 
interpretatur, luvenis cognomen illi suo iure attribuit. ^) Intellegimus 
neque Sphaeram Manili fontem fuisse neque illorum necessitudinem 
argumentis a Wieckio allatis demonstratam esse. 



Epimetrniii. 

Catasterismos recte me aestimavisse ut demoustrem, restat: 
I. De ampliore Catasterismorum sylloga. 

Pristina eorum inlegritas quomodo restituenda sit, viri docti 
dissentiunt. At proficiscendura est a scholiis Arati latini. Eorum 
enim versio latina, quam ex eodem fonte atque codicem T Catas- 
lerismorum a Rehmio nuper indagatum fluxisse in confesso sit, 
illum ita supplet, ut eius recensionem a ceteris manuscriptis alie- 
nam etiam in eis partibus praestet, quas ipse omittit. Itaque ver- 
sionem codicis instar haheo neque dubito omnia, quibus libros ad- 
huc notos superat et cum Hygini astronomia Germanicique scholiis 
consentit, genuina veraque agnoscere et in ampliorem Catast. librum 
reducere (cf. Maass, prol. p. XXXVIII). Consensu enim illorum opus 
est, cum interpolationibus perspicuis versio non prorsus vacet et 
eius codicum archetypus esset mulilatus (cf. Maass I. I. p. XXXVII. 
XLU. Rehm pr. p. VI sq.). At non solum amplius ceteris sed etiam 
integrius eius exemplar fuit, quod e capitibus codicis T difficilius 
intellegitur. Pro multis duo argumenta! Fabulam, quae in Cat. 
de Scorpione est (p. 196, 1—7), ex Arati scholio (ad v. 636) inter- 
polatam esse non primus dico (cf. Rehm p. 19), cuius veritatem 
sententiae verba postrema (7—11) patefaciunt, quippe quae narra- 
tionem Orionis se iactantis non Dianam laedentis attingant. Veram 
rectamque eius formam Arali latini interpres (p. 196, 2—11) con- 
sensu Hygini (p. 68, 16 sq.) Germanicique scholiorum (B. P. p. 63, 
9 — 13) profert. Porro fabulam Ursae maioris liberatam priore 
parte aliena narrationis Amphideae contractamque in Catast. codi- 
cibus exstare comparatio aliorum scriptorum (Hyg. p. 30, 15—20. 
B. P. p. 58, 9-12) probabile facit (cf. Robert. p. 12. 14), demon- 
strant hoc scholia latina (p. 181 sq.). Haud dubie igitur exemplar 
nondum Arati scholiis corruptum amputatumque a redactore id est 



1) n 406. 492. 668. 666. IV 260. 367. 386. 709. 797. V 488. 606. 



^ 46 — 

integrum^) scriptor eorum adhibuit, quod saeculo octavo iam fuisse 
ex Arati latini aetate certo concludi potest (cf. Maass, prol. p. XLII). 
Hac quaestione illa scholia ampliorem integrioremque Catasteris- 
morum redactionem praestare, quod Maass iam perspexit (I. c. 
p. XXXVIII), demonstratum est. Itaque ad illos revocari debent 
ea, quae scholia continent, quae omittunt vetantur, nisi alia hanc 
originem probant. Haec reduco^): 

de Ursa maiore p. 181, 14 — 182, 5 

Hyg. p. 30, 15-20 BP p. 58, 9-12 S p. 113, 3-G 
de Ursa minore p. 185, 10 — 12 



p. 59, 14 



p. 115, 7 



p. 63, 9—13 
p. 65, 11 



p. 122, 2—6 
p. 125,5-7 



p. 68, 2-5 p. 127,2-5 



p. 151,9sqq. 
p. 106, 12 



Hyg. p. 32, 4 
de Scorpione p. 196,2 — 11 
Hyg. p. 68, 16 sqq. 
de Virgine p. 201, 10—14 
de Geminis p. 203,6—13 

Hyg. p. 64—65 
de Equo p. 219, 12-17 T p. 4, 8 sqq. 

Hyg. p. 59, 1 BP p. 79, 3-5 

de Lyra p. 231, 14—16. 17—18 T p. 8, 10—11 

Hyg. p. 43,4-6 BP p. 84, 7 sqq. 

de Aquila p. 243, 12—13 T p. 10, 5-6 

Hyg. p. 55, 15 BP p. 91, 18 

de Orione p. 248, 14 — 16. Haec verba, quoniam non perspexerunt, 

alii omittunt; cf. Rehm, pr. p. XHI**. 
„ „ p. 248, 23 - 249, 15 [Cosmas p. 6.] 

Hyg. p. 72, 16—25 BP p. 93, llsqq. Sp. 164, 8— 15 
de Cane p. 251, 19 - 252, 18 T p. 12, 9sqq. 

BP p. 94, 16 sq. p. 168,4sqq. 
de Lepore p. 254, 17—19 T p. 12, 6 cf. nostram de fabula dis- 

putationem p. 3^ (BP ex Hygino interpolati sunt). 
(de Nave p. 256, 14. Arati latini interpres perperam vertit). 
de Pisce p. 261, 16-20 T p. 13, 8sqq. 

Hyg. H 41 BP p. 99, 4 S p. 176, 10 

de Ara p. 263, 15-17. 264, 7—9 T p. 14, 3sqq. 

Hyg. H 39 BP p. 99, 13 p. 177 



1) Verba p. 229, 7 a compilatore an addita sint nescio (cf. Rehm, 
pr. p. JXY). 

2) In censum veniunt narrationes de eis tantum sideribus mytho- 
logicae, quae fabulis exomata apud Manilium invenimus. 



V 



(de Hydra p. 268, 3-5. 269, 1-2 T p. 15, 5sqq. 13 

Hyg. p. 76, 6 BP p. 100, 14 sq. S p. 180 

p. 269, 9 — 12 verba, quae in exemplari corrupta fuisse 
videntur, non sunt interpolata^)). 
His frustulis, quae sola genuina esse certo scitur, differentiam Manili 
et Catasterismorum (cf. p. 22) non minui apparet. 

n. De Cosmae sylloga. 

Cosmas num e Cat. amplioribus fabulas siderales prompserit, 
quas commentariis carmina Gregori Nazianzeni instruendis inseruit, 
ut exquiramus, singulas percensebimus. A Coma Berenices profi- 
ciscemur, quade eadem narratio in codice T quoque legitur. Lar- 
giendum est in Cat. huic sideri duas de regina Aegyptia et virginibus 
Lesbiacis fabulas^) aliquando subiectas fuisse, sed eius coniunctio 
et Vindemiatoris Virginisque, quae in codice T et similiter a Cosma 
refertur, Cat. utique aliena est. Nam eorum auctorem Berenices 
narrationem Leoni annexuisse'*), Vindemiatorem autem in Virginis 
descriptione commemorasse*) e vestigiis ibi servatis et consensu 
Hygini Germanicique scholiorum elucet. Numquam igitur illud 
fragmentum cod. T in Cataster. exstitit.^) Promptum est e scholio 
Arateo, cuius dispersae partes (p. 361. 363) confusae sunt et cui 
coniunctio trium siderum illic necessaria hic perversa debetur. 
In Cosmam idem cadit. Eius verba obscuritate quadam laborant: 
\. . rjv^atOj oti . . . tbv xldxa^ov icitOKBLQaea %ov iavrfig dva^i]06L 
dvdd-rj^a iv tmi leqgji,, xal dvid^rixE BeQevvxrj' K6p(ov . . . JtQog xo- 
laxBiav avtrjg tpri^iv^ oti ot ^Bol tbv xkdxanov tovtov iv aetQOvg 
fiBti^rjxav^ (p. 5). Nam cirrum, quamquam in templo iaceat, tamen 
inter astra conspici quis putet? Cosmas igitur fontem perperam 
aut inspexit aut exscripsit; alterum esseHygini verba docent(p.67,6): 
'(dicunt) . . . voto damnatam (Berenicem) crinem in Veneris . . . 
posuisse templo, eumque postero die non comparuisse, quod factum 
cum rex aegre ferret, Cono mathematicus, ut ante diximus, cu- 
piens inire gratiam regis dixit crinem inter sidera videri collo- 



1) Nam ille interpres "TSqov voce 'Aquari' vertit (cf. p. 268 a, 12 :^ 
268 b, 10; p. 136, 19 "TiQOx^og cod. Laur. "'TSga cod. Angel; cf. Rehm, 
Herm. 34 p. 254. 

2) cf. Hyg. n 24 p. 67, 1—2. 18—20. BF p. 72, 21. S p. 132, 12 sq. 

3) Cat. p. 207,4— 8; Hyg. n24p. 67, 1— 2; BP p. 72, 19; S p. 132, 11. 

4) Cat. p. 202, 5—6; Hyg. ni 24 p. 91, 24; BP p. 67, 16; S p. 126, 14. 

5) Assentiuntur Olivieri edit. Cat. p. XII; Maass, prol. p. XXXVH; 
Eehm, pr. p. U. 



"■■iHiigtiWilbii 



— 48 — 

catum . . /^), e quibus elucet Cosmam neglegentia omisisse comam 
oculis ereptam. Praeter hoc magnus ad verbum fere consensus 
Hygini Cosmaeque patet, quo probatur id, quod de huius fonte 
modo exploravimus, cum ille hanc historiolae partem, quam ne- 
que Catasterismis neque commentario cuidam debet^), e scholio 
Arateo copiosiore sumpserit.') Discrepantia autem levis, quae inter 
Cosmam et Hyginum scholiumque servatum intercedit, ex eo orta 
est, quod ille, cum in libello suo indignatio Ptolemaei haud scio 
an omissa fuerit, pro obscuro verbo ';|ja()tg<5ft£i/o^' suo Marte 
^TCQog xoXaxELav ax)trjg (BsQSVLxrjgy summa narrationis ductus 
posuit. Itaque ab eo revocamus crimen neglegentiae et fonti obi- 
ciamus. Si ita res se habet, Cosmas ante excerptorem Catasteris- 
morum (T) Arati scholium iam paulo contractum adhibuit. lam 
ad alias fabulas transeamus. 

Coronae et Anguis Ophiuchi narrationes unde fluxerint cer- 
tum non habeo, quarum altera insignibus verbis caret, altera apud 
nullum scriptorem alium, quod sciam, occurrit. 

Leonis quoque historiolam cui debeat in medio relinquimus, 
cum Arati scholiasta (v. 149 p. 365) obiter perstringat et eius 
postrema in Catasterismis verba^) (p. 206 b, 12—16) nescio unde 
interpolata^) sint. Cosmas ipse aliunde exornationem fabulae pro- 
mere potuit. 

Orionis narrationis, quae in duas divisa est, priorem partem 
etsi variatam auxilio Arati latini in Catasterismos integriores supra 
(p. 46) reduximus, altera ad verbum fere congruens ibidem adhuc 
exstat (p. 249b, 16sqq.). Tamen decipitur qui Cosmam ampliore 
illorum libro usum esse hac e re concludat. Primum enim prior 
huius fahula singillatim a Catasterismis multum differt, deinde 
alteram aliquando ab illis alienam seris demum temporibus Arati 



^ 



1) cf. Catull. 66, 54 sq. 

2) Hyg. p. 66, 23 — 67, 2 <^ Cat. p. 207; BP p. 72, 19sqq.; Hyg. 
p. 67, 18—20 ~ Cat. cf. p. 47 adn. 2; Hyg. p. 67, 11—18 fortasse fluxit 
e cominentario Catulliano cf. Haupt, opp. I 60. Robert p. 4 sqq. 

3) Hyg. p. 67, 2—11 consentit cum scholio Arateo (v. 144 p. 363, 
13 sqq.) quod quando uberius fuisse obscura verba ';fa(>t^cJfi,avoff JTroXf- 
ftatcot' demonstrant. Nam ea non sunt intellegenda nisi praecedit nar- 
ratio, quae de bello Ftolemaei et Berenices voto est, ita ut x^Qf^^Oiisvog 
ad comam raptam et regem hoc aegre ferentem spectet. Hac contrac- 
tione factum est, ut Conon deorum partes agens ibi inducatur. 

4) Quaeruntur in versione latina, apud Hyginum (H 24 p. 66, 23) 
scholiaque Germanici (BF p. 72, 1). 

5) cf. Rehm, pr. p. XXHI. 



♦) 



f 



n 






A 



J.Q 

gratia interpolatam esse e versionis latinae interprete, Hygioo, 
scholiisque in Germanicum, qui omnes hic desunt, unusquisque 
intellegat^); denique, cum altera alteram nuUa coniunctione subse- 
quatur, aut utramque ex alio fonte hausisse eum aut aliquid omi- 
sisse coniectandum est. 

Restant tres fabulae, quarum prima de Tauro a Theseo necato 
in Arati scholio (v. 167) solo legitur, eodem secundam, quae de 
Nemesis aut Ledae olore est, propter verborum similitudinem re- 
voco, praesertim cum alteram formam illo scholiasta (v. 273) ex- 
cepto Manilius Germanicus (v. 275) Hyginusque soh proferant. 

Erigones fabulam, quae tertia est, Robert (p. 4) et Maass 
(A. E. p. 7. 83) quidem in amplioribus Catasterismis fuisse dicunt, 
sed nec vola nec vestigium ibi reperitur ne in versione latina 
quidem. At Hyginus et scholia Germanici eam complectuntur! Certe, 
sed ille, quippe qui (H 4) plura aliunde adiecerit^), et haec, quoniam 
inter narrationem Catasterismorum (p. 20 Ib) propriam et Erigones 
fabulam Nigidiana (p. 65, 20 — 66, 6) ponunt, testimonii instar 
citari non debuerunt. Etiam minus subscriptioni HgxoqsI 'EQato- 
ad^evrig iv totg iavtov xataXoyotg' scholii Iliadis (X 29 B) tri- 
buo, cuius verba virorum doctorum suspicionem non sine causa 
movent. Arati autem scholium magni momenti est. Nam ibi 
(p. 454, 10) huius fabulae vestigium quamvis levissimum occurrit, 
e quo id uberius aliquando fuisse colligo. 

Cosmam, quoniam eius fabularum partem certo, partem pro- 
babiliter ad schoUa Aratea reduximus, ei, qui cogniturus est illo- 
rum redactionem pristinam non restituturus formam Catasteris- 
morum integriorem, prodesse apparet. Nam scholia Arati auctiora 
adhibuisse videtur.^) 

1) cf. Olivieri-Rehm, Hermes 34 p. 264 adn. 3. 

2) cf. Maass, A. E. p. 68 sqq. 83. 

3) Consentio cum Rehmio (Hermae 34 p. 264 adn. 3. p. 267), cum 
Maassio discrepo (A. E. p. 7. Comm. p. 575 adn.). 



• » •■ 



Addendum (ad pp. 5*. 44^. 47^). 

Mensium nomina Aly<iiv et 'Tigthv, quomm Ptolemaeus mentionem 
facit (synt. IX 7. 10. X 9. XI 3), de nominibus signomm per deminutionem 
factis Al% et '^TSqos derivata esse videntur. 



V'' 



i 



51 -- 



Indices. 

I. Index fabularum Manilianarum. 




Andromeda p. 4sqq. 
Aquarius p. 5 
Aquila p. 10 
Ara p. 11 
Argo p. Ssq. 
Aries p. llsq. 
Auriga p. 5sq. 
Cancer p. 1 
Capra p. 12 sq. 
Cassiope p. 4sq. 
Cepheus p. 4sq. 
Cetus p. 4sq. 



Corona p. 13sqq. 
Delphinus p. 9 
Deltoton p. 3 
Draco p. 10 
Ecus p. 2 
Gemini p. 18 sq. 
Lacteus orbis 

fab. Eratosthenica 
p. 19 sq. 

fab. Phaethontea 
p. 20 sq. 
Leo p. 2 



Lepus p. 3 
Lyra p. 9sq. 
Nepa p. 1 
Olor p. 7sq. 
Perseus p. 6 
Pisces p. 16 sq. 
Taurus p. 12 
Ursa maior p. % 
Ursa minor p. 2 
Virgo 

fab. Erigones p. 

fab. lustitiae p. 






6 
7 



4 



n. Index locornm Manili explicatornm. 



1. I 

V. 215 sqq. p. 34 
V. 319 sqq. p. 13 
V. 339 sq. p. 8 
V. 346 p. 9 
V. 387 sq. p. 24». 
V. 393 p. 30 
V. 401 p. 40 
V. 412 sqq. p. 9 
V. 438 p. 33* 
V. 446 p. 22 
V. 735 sqq. p. 20 
V. 750 sqq. p. 19 



42 



1. n 

V. 25—38 p. 22 sq. 
V. 39—42 p. 23 1 
V. 184 p. 28 1 
V. 251 p. 29 
V. 265 sqq. p. 37 
V. 273 sqq. p. 36» 
V. 456 sqq. p. 24» 

L m 

V. 257 p. 37 
V. 359 p. 6*^ 
V. 671/74 p. 37 
V. 680 sqq. p. 37 



1. rv 

▼. 205 sqq. p. 29* 
V. 530 sqq. p. 33» 
V. 755 sqq. p. 18 
V. 800 sq. p. 16* 
V. 848 p. 23 sq. 

1. V 

V. 16 p. 10 
¥. 68sqq. p. 28» 
V. 174 sqq. p. 33« 
V. 312 sqq. p. 37 
V. 382 sq. p. 8^ 
V. 410 sqq. p. 37 
V. 541 sqq. p. 4» 



in. Index rerum et seriptorum selectus. 



Ampelius 11 7 p. 29* 
Anni cardines p. 36 

tempora p. 37 
Apollo formonsus p. 18^^ 

tutela Geminorum p. 18 

alter Geminorum p. 18 

planeta p. 18^** 
Aqua Aquari p. 33* 
Aquarius zodiaci initium p. 31 '^ 
Arae nomen p. 44 
Arat. comment. usi suntManilius 

p. 25. 36 Germanicus p. 25 K Hy- 

ginus p. 36* 



Arat. schol. integrior forma p. 24. 
ratio eorum et Manili p. 10 sq. 
22 sqq. et Cat. p. 24 ^ 45. ea hau- 
sit Cosmas p. 47 sqq. catalogi 
stellarum p. 24'. divisio siderum 
p. 31'. falsum p. 17* 

Archelaos p. 3* 

Ariadnain caelo posita p. 14 8qq. 

Aries velle indutus p. 11 

Aselli p. 33» 

Aspectus signorum p. 36' 

Bellerophontis genitura p. 61 
22 






Berenices coma, eius fabula ex- 

plicatur p. 47 sq. 
Caniculae nomenp. 33^ ortu8p.39 
Canopus p. 34sq. 
Capellae nomen p. 13* 
Capricorni fabula p. 17». facies 

p. 30. 43 ^ nomen p. 5*. 49 (Ad.) 
Catasterismi eorum ratio et Ma- 

nili p. 8 8q. 22. et Arati scho- 

liastae p. 24". 45. ampliores p. 

45 sqq. eorum versio latina p. 45. 

c. XVUI p. 2» 
Cetus, nomen p. 6*. facit inun- 

dationem p- 4» 
Chelae eaedem atque Libra p. 28* 
Circuli caelestes p. 30 sq. 
Coluri p. 30 sq. 
Cosmas adhibet scholia Aratea 

p. 47 sqq. fabulae eidereae per- 

censentur p. 47 8qq. 
Dextra pars caeli p. 35 sq. 
Diognetus Erythraeus (Hyg. U 

30) p. 17» 
Draco et Hydra inter se mutantur 

p. 10 sq. 
EratosthenisCatamerismosp. 19. 

Mercurius p. 19. catalogus stel- 

larum p. 31'. -ica ap. Nonnum 

p. 20* 
Eudorus p. 36* 

Eu8tathiu8,adOd.Xl324 p.lSsq. 
Fidis eadem atque Lyra p. 37 
Flumen p. 33* 

Pe.-Geminus et Manilius p. 32 sq. 
Germanicus lectitavit Manilium 

p. 38sqq. adhibuit commentarium 

Arateum mytholog. p. 25*. ex- 

plicantur vv. 184 sq. 339 sq. 532 

p. 38 sq. 
Globo utitur Manilius p. 30 sq. 
Corp. GloBsarior. Lat. HI p. 292, 

12 p. 29* 
Haedus p. 37" 
Hercules alter Geminorum p. 18 

planeta p. 18*® 
Hyadum veriloquium p. Ssq. 
Hy gini ratio et Manili p. 98q. 21 eq. 

explicantur H 24 p. 48. 

n 30 p. 16 sq. 
lugulae p. 33® 
luvenis p. 44 

Lactantiusdiv.in8t.I10p.35p.l6* 
Lactei orbis descriptio p. 30 sq. 

placita de eius origine p. 18sqq. 
Leo Nemeaeus p. 2». eius fab. in 

Cat. p. 48 



24». 29. 42. fab. 



12' 



Librae fab. apud ManiL non est 
p.29*. sed apud Ampel n 7 p. 29* 
et Myth. Vatic. m 15, 7. facies 
p. 28 sq. 

Libripens p. 29* 

Manilius, aetasp.^l. fab. p.l— 25. 
astronomia p. 26 — 38. adhibet 
commentar. Arat. mythoL p. 26. 
astronomic. p. 35 sq. compend. 
astroL p. 36». Posidoniana p. 21. 
34sqq. Ovidium p. 4*. 12 sqq. glo- 
bum p. 30 sq. picturas p. 27 eqq. 
non adhibet Sphaeram p. 42 sqq. 
eiusratio et Arati scholiastap.lOsq. 
22sqq. et Cat. p. 8sq. 22. et Hy- 
gini p. 9sq. 21. 35. et Gemini 
p.31sqq. catalogistellarump.24'; 
circuli caelestes p. 31. errores 
p. 10. 34 gq. 37 sq. emendatur IV 
800 p. 16*. eum lectitavit Ger- 
manicus p. 38 — 41 

Mythogr. Vat. I 181 p. 18'. IH 
15, 12 p. 16** 

Olenia p. 12 sq. 

Orionis situs p. 
p. 45. 48 sq. 

Ovidius sequitur Moschum p. 
eum imitatur Manilius p. 4*. 12 sqq. 
exscripserunt Lactantius p. 16*. 
Myth. Vat. p. 16^ explicantur 
fast. H 459 sqq. p. 16. III 513 sqq. 
p. 14 sq. 

Phaenomenorum scriptores p. 

23*» 
Phaethontis fabula p. 20 sq. 
PliniuB h. n. n 70, 178 p. 35 
P-osidoniana apud Manil. p. 21. 

34 sqq. 
Praesepium p. 33* 
Propertius IH 17, 8 p. 15 
Scorpionis fab. in Cat. p. 46 
Septentrio p. 34 sq. 
Sidera sunt dei p. 8 sq. 

-um ordo p. 32 sq. 

-um divisio p. 22*. 31 sq. 
Signa aequorea p. 30* 

tutelaria p. 24» 
Signifer p. 34* 
Suculae p. 3'. 4 
Surruptus p. 16* 
Venus in pisces mutata p. 16 sq. 
Virgo, nomen p. 7*. fab. Erigonee 

ap. Cosmam p. 49 
UrnaproAquariop.6*.44*.(p.49Ad.) 

Ursae, nomina p. 6* 
Ursae maioris fab. in Cat. p. 45 



4* 



Vita. 



loannes Moeller natus sum Offenbachiae in oppido Hassiae 
a. d. XV Kal. Mart. a. MDCCCLXXVIII patre lacobo, matre loanna 
e gente Dornseiff. Fidem profiteor evangelicam. Litterarum rudi- 
mentis imbutus vere a. octogesimi septimi gymnasio Offenbachiensi 
traditus sum. Ibi fuerunt Guilelmus Buechner nec non Guilelmus 
Heraeus, qui litterarum antiquarum amorem mihi ita iniecerunt, 
ut maturitatis testimonio instructus vere a. XCVI adirem almam 
Universitatem Gottingensem studiis philologis operam daturus. In 
quae Gottingae per duo semenstria, Berolini alterum unum, Mar- 
purgi quattuor incubui. Autumno a. XCIX praematura patris morte 
coactus Offenbachiam migravi, unde mense Augusto praeteriti anni 
huc redii. 

Philologi proseminarii Gottingae Leone et VVilamowitzio regen- 
tibus sodalis fui per bis sex menses, Marpurgi Birtio rectore 
alteros sex. Factum est Birtii et Maassii benevolentia, ut in se- 
minarium philologorum Marpurgensium reciperer, cuius per duo 
semenstria sodalis fui, per unum senior. Exercitationibus gram- 
maticis me benigne admiserunt G. Wentzel, Birt^ Thiele. Historico 
seminario Nisio rectore per sex menses interfui. Germanici pro- 
seminarii Gottingensis, quod Roethe et Heyne moderabantur, per 
bis sex menses sodalis fui, per unum seminarii Marpurgensis 
Schroedero regente. 

Docuerunt me viri doctissimi Gottingae Dilthey Heyne Leo 
Roethe de Wilamowitz Wentzel, Berolini Diels Herrmann E. Schmidt 
Vahlen de Wilamowitz Winter (nunc Aenopontanus), Marpurgi Birt 
Koester (nunc Lipsiensis) Kretschmer (nunc Vindobonensis) Kuehne- 
mann Maass Natorp Niese Schroeder Thiele. 

Quibus omnibus viris gratias ago quam maximas/ imprimis 
vero Ernesto Maass, quo et auctore et adiutore factum est, ut 
studiis, e quibus hic libellus ortus est, operam navarem, nec non 
Georgio Thiele, qui illa benevolentissime fovebat.